Mẹ hay quên chìa khoá, bố lặp đi lặp lại một câu hỏi suốt buổi sáng. Nhiều gia đình cho rằng đó chỉ là chuyện tuổi già, nhưng đôi khi đây lại là tín hiệu đáng để ý. Chúng tôi viết bài này để chia sẻ với người nhà và người chăm sóc về cách phòng ngừa sa sút trí tuệ từ ngay trong nếp sống hằng ngày. Phòng ngừa không phải là một việc làm một lần, mà là chuỗi thói quen được giữ đều đặn mỗi ngày. Bài gồm cách nhận biết sớm, cách chăm sóc tại nhà và thời điểm nên đưa người thân đi khám. Thông tin chỉ mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán của bác sĩ.
Khi người thân bắt đầu hay quên: đừng chủ quan
Ban biên tập thường nhận được những câu chuyện rất giống nhau từ bạn đọc. Ông vừa ăn cơm xong đã hỏi đã ăn chưa. Bà đi chợ quen đường mà lạc giữa chừng. Có người làm mất ví rồi hỏi đi hỏi lại ba lần trong một buổi chiều.
Quên là chuyện khá thường gặp ở tuổi cao. Tuy vậy, cần phân biệt được ranh giới. Quên một cái tên hay một việc nhỏ, sau đó nhớ lại được, thường liên quan đến quá trình lão hoá sinh lý. Còn quên hẳn một phần sinh hoạt, quên cả những việc vừa xảy ra trong ngày, thì nên để ý kỹ hơn. Điều đáng lo không nằm ở một lần quên, mà ở xu hướng lặp lại và xấu dần theo thời gian.
Phòng ngừa từ sớm rất quan trọng, bởi não bộ thay đổi âm thầm trong nhiều năm trước khi triệu chứng trở nên rõ ràng. Người nhà là người quan sát hằng ngày, vì vậy có vai trò lớn trong việc phát hiện sớm.
Sa sút trí tuệ là gì và vì sao cần phòng ngừa sớm
Sa sút trí tuệ là tình trạng trí nhớ và khả năng nhận thức suy giảm dần, đến mức ảnh hưởng tới sinh hoạt hằng ngày. Đây không phải một bệnh đơn lẻ mà là nhóm nhiều nguyên nhân khác nhau. Phổ biến nhất là bệnh Alzheimer.
Một số yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được. Huyết áp cao, đái tháo đường, mỡ máu cao, ít vận động, ít giao tiếp và cảm giác cô đơn kéo dài đều có liên quan đến nguy cơ này. Kiểm soát được những yếu tố ấy chính là cách phòng ngừa thiết thực nhất trong gia đình.
Hiện chưa có thuốc chữa khỏi hoàn toàn sa sút trí tuệ. Vì vậy, phòng ngừa và phát hiện sớm có ý nghĩa rất lớn, giúp người bệnh giữ được khả năng tự chăm sóc lâu hơn.
Dấu hiệu cảnh báo người nhà nên để ý
Khi quan sát người thân, chúng tôi thường khuyên gia đình ghi lại những việc xảy ra đều đặn thay vì chỉ dựa vào cảm giác. Ghi chép theo ngày giúp bác sĩ có thêm thông tin khi đánh giá.
Có một số nhóm dấu hiệu đáng lưu tâm. Trước hết là hay quên ảnh hưởng đến sinh hoạt, ví dụ quên uống thuốc, quên tắt bếp hay quên đường về nhà. Tiếp theo là khó tìm từ khi nói chuyện, hay kể lại một câu chuyện nhiều lần trong ngày. Cuối cùng là thay đổi hành vi, tính tình bất thường như dễ cáu gắt hoặc lo âu không rõ lý do.
Một dấu hiệu khác hay bị bỏ qua là người cao tuổi dần bỏ những sở thích cũ. Ông không còn chơi cờ tướng với bạn, bà thôi tưới cây. Lơ là vệ sinh cá nhân, quần áo không được thay cũng là lý do để hỏi thêm ý kiến bác sĩ.
Chế độ dinh dưỡng hỗ trợ phòng ngừa
Ăn uống không chữa được sa sút trí tuệ, nhưng một chế độ ăn cân bằng giúp mạch máu nuôi não khoẻ hơn. Vì vậy, khi trao đổi với gia đình, chúng tôi thường bắt đầu từ bữa ăn hằng ngày.
Nên ưu tiên rau xanh, trái cây, cá và đạm thực vật như đậu phụ, đậu xanh. Hạn chế đồ chiên rán và đường tinh luyện, bởi những thứ này làm tăng mỡ máu và đường huyết theo thời gian.
Người cao tuổi hay bỏ bữa vì ăn không ngon miệng hoặc quên giờ ăn. Gia đình nên nhắc giờ ăn đều đặn, đồng thời bảo đảm đủ nước trong ngày. Cần lưu ý, các sản phẩm được quảng cáo là bổ não không thể thay thế việc thăm khám. Trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
Vận động và rèn luyện trí não mỗi ngày
Vận động giúp máu lưu thông lên não tốt hơn. Với người lớn tuổi, đi bộ nhẹ nhàng mỗi ngày là lựa chọn phổ biến. Mức độ và thời gian nên phù hợp với sức khoẻ và thể trạng từng người, đặc biệt nếu đang có bệnh nền.
Ngoài vận động, não cũng cần được tập luyện. Đọc báo rồi kể lại nội dung, chơi cờ, tự lên kế hoạch cho việc nhà hay ôn lại chuyện cũ đều là cách kích thích não làm việc. Không cần học điều gì quá khó, quan trọng là duy trì đều đặn.
Giữ nhịp sinh hoạt ổn định, ngủ đủ giấc và có giờ đi ngủ, thức dậy tương đối cố định cũng góp phần bảo vệ trí nhớ. Nhiều gia đình chúng tôi từng hỗ trợ cho biết chỉ cần điều chỉnh giờ giấc đều đặn, người bệnh đã bớt lú lẫn vào buổi tối.
Kiểm soát bệnh nền để bảo vệ não bộ
Nhiều người cao tuổi đang điều trị huyết áp, đái tháo đường hoặc mỡ máu. Kiểm soát tốt những bệnh này chính là cách bảo vệ não bộ một cách gián tiếp. Huyết áp không ổn định trong thời gian dài có thể làm tổn thương mạch máu não.
Gia đình nên theo dõi các chỉ số theo đúng chỉ định của bác sĩ. Điều quan trọng là không tự ý ngừng hoặc thay đổi thuốc điều trị. Có người thấy khoẻ hơn rồi tự bỏ thuốc, và đó là thói quen rất nguy hiểm.
Hãy tái khám đúng hẹn và ghi chép tình trạng: ngủ thế nào, ăn ra sao, có mệt hay chóng mặt không. Những ghi chép đơn giản này giúp bác sĩ đánh giá chính xác hơn. Bạn có thể tham khảo thêm cách đo huyết áp đúng tại nhà để theo dõi thuận tiện hơn.
Chăm sóc tinh thần và giao tiếp tại nhà
Cô đơn là một yếu tố nguy cơ thực sự. Người cao tuổi sống một mình hoặc ít được trò chuyện thường suy giảm nhanh hơn. Gia đình nên khuyến khích họ gặp gỡ bạn bè, tham gia sinh hoạt chung khi có thể và dành thời gian trò chuyện cùng con cháu.
Khi người thân nhớ sai, phản ứng dễ làm nhất là quát mắng. Nhưng làm vậy chỉ khiến họ thêm hoang mang. Chúng tôi khuyên gia đình kiên nhẫn, nhắc lại nhẹ nhàng và tránh tranh cãi về những chi tiết nhỏ.
Môi trường sống cũng cần an toàn. Đủ ánh sáng ban đêm, bỏ bớt vật cản dưới chân, đánh dấu những đồ dùng thường xuyên như công tắc hay cửa nhà vệ sinh. Những thay đổi nhỏ này giúp họ tự đi lại và sinh hoạt tốt hơn.
Sai lầm thường gặp khi người nhà chăm sóc
Có ba sai lầm mà chúng tôi gặp nhiều nhất. Sai lầm đầu tiên là coi mọi biểu hiện hay quên là chuyện tuổi già, rồi trì hoãn đi khám hàng tháng trời. Đến lúc đưa đi thì bệnh đã tiến triển khá xa.
Sai lầm thứ hai là tự mua thuốc bổ não theo quảng cáo trên mạng mà không hỏi ý kiến bác sĩ. Một số thuốc có thể tương tác với thuốc đang dùng, gây hại thay vì có lợi.
Sai lầm thứ ba là làm thay mọi việc. Vì thương, người thân thường làm hết mọi việc cho người bệnh, nhưng càng làm thay, người cao tuổi càng mất dần khả năng tự chăm sóc. Hãy để họ tự làm những việc còn làm được, dù chậm hơn.
Khi nào cần đưa người thân đi khám ngay
Có những tín hiệu cần đưa đi khám sớm, không nên đợi đến lần tái khám tiếp theo. Triệu chứng xấu đi nhanh trong vài ngày hoặc vài tuần là một tín hiệu như vậy.
Mất phương hướng ngay trong nhà, không nhận ra người thân quen, hoặc có hành vi nguy hiểm cho bản thân và người xung quanh đều cần được thăm khám. Nếu kèm theo yếu liệt một bên cơ thể, nói khó đột ngột hoặc đau đầu dữ dội, đó là dấu hiệu cần cấp cứu ngay.
Gia đình nên đưa người bệnh đến khoa thần kinh hoặc khoa lão khoa tại các cơ sở y tế có đủ điều kiện để được đánh giá toàn diện. Mang theo sổ khám cũ và danh sách thuốc đang dùng sẽ giúp bác sĩ làm việc hiệu quả hơn.
Câu hỏi thường gặp
Sa sút trí tuệ có phòng ngừa được hoàn toàn không?
Không có cách nào bảo đảm phòng ngừa tuyệt đối. Tuy nhiên, kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu, vận động đều đặn và giữ kết nối xã hội có thể làm giảm nguy cơ đáng kể.
Quên ở người lớn tuổi là bình thường hay là bệnh?
Quên một phần nhỏ sự việc rồi nhớ lại được thường là bình thường. Nếu quên ảnh hưởng đến sinh hoạt, lặp đi lặp lại hoặc xấu đi theo thời gian thì nên đi khám.
Người cao tuổi có cần xét nghiệm định kỳ để phát hiện sớm không?
Nên khám sức khoẻ định kỳ để kiểm tra các bệnh nền. Việc đánh giá chức năng nhận thức có thể được bác sĩ thực hiện khi có nghi ngờ. Hãy hỏi bác sĩ để biết lịch phù hợp với từng người.
Khi nào nên cân nhắc chăm sóc chuyên biệt hoặc nhà dưỡng lão?
Khi người bệnh không còn an toàn khi ở nhà, gia đình không đủ sức chăm sóc liên tục, hoặc cần theo dõi y tế thường xuyên, thì nên tính đến phương án chăm sóc chuyên biệt. Nên bàn bạc với bác sĩ và các thành viên trong gia đình trước khi quyết định.
Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo. Nếu người thân có dấu hiệu bất thường, hãy đưa đi khám để bác sĩ đánh giá trực tiếp. Tham khảo thêm các bài hướng dẫn sức khoẻ, khám sức khoẻ định kỳ cho người trên 60 tuổi và monapay.vn.