Tầm soát ung thư là việc kiểm tra khi bạn chưa có triệu chứng gì, nhằm phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm. Nhiều loại ung thư khi được phát hiện sớm có cơ hội điều trị tốt hơn nhiều. Nhưng không phải xét nghiệm nào cũng phù hợp cho mọi người. Bài viết giúp bạn hiểu ai nên tầm soát, tầm soát những gì và bao lâu một lần.
Thông tin chỉ để tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ. Kế hoạch tầm soát cần dựa trên tuổi, giới, tiền sử bản thân và gia đình của từng người.
Tầm soát ung thư khác gì với khám bệnh
Khám bệnh là khi bạn đã có triệu chứng và cần tìm nguyên nhân. Tầm soát dành cho người chưa có dấu hiệu bất thường. Mục tiêu là tìm ra tổn thương tiền ung thư hoặc ung thư giai đoạn rất sớm.
Không có một xét nghiệm nào phát hiện được mọi loại ung thư. Mỗi loại ung thư có phương pháp tầm soát riêng. Vì thế các gói khám ghi tên chung chung cần được xem kỹ. Bạn nên hỏi rõ gói gồm những xét nghiệm nào và dành cho đối tượng nào.
Ai nên tầm soát ung thư
Người khỏe mạnh đến tuổi nhất định thường được khuyên tầm soát một số loại ung thư phổ biến. Người có nguy cơ cao cần bắt đầu sớm hơn hoặc kiểm tra dày hơn. Các yếu tố nguy cơ thường gặp gồm:
- Có người thân ruột thịt mắc ung thư, nhất là ở tuổi trẻ.
- Hút thuốc lá lâu năm hoặc uống nhiều rượu bia.
- Nhiễm virus viêm gan B, viêm gan C hoặc xơ gan.
- Nhiễm HPV ở vùng cổ tử cung.
- Thừa cân, ít vận động, ăn nhiều thịt chế biến sẵn, ít rau xanh.
- Từng có polyp đại tràng hay các tổn thương tiền ung thư.
Việc xác định bạn thuộc nhóm nào cần bác sĩ hỏi bệnh sử cụ thể. Đừng tự áp dụng gói khám của người khác cho mình.
Các loại tầm soát ung thư phổ biến
Ung thư cổ tử cung
Đây là loại có tầm soát hiệu quả. Phụ nữ đã có quan hệ tình dục thường được khuyên làm xét nghiệm tế bào cổ tử cung hoặc xét nghiệm virus HPV theo lịch của bác sĩ. Tiêm vắc xin HPV ở độ tuổi phù hợp giúp phòng bệnh, nhưng vẫn cần tầm soát định kỳ.
Ung thư vú
Phụ nữ nên biết cách tự quan sát và tự sờ vú, để nhận ra thay đổi như khối u, tụt núm vú, tiết dịch. Từ độ tuổi nhất định, bác sĩ có thể khuyên chụp nhũ ảnh hoặc siêu âm vú. Người có tiền sử gia đình mắc ung thư vú cần tư vấn sớm hơn.
Ung thư đại trực tràng
Ở người trung niên, xét nghiệm máu ẩn trong phân là cách đơn giản để tầm soát. Nếu dương tính hoặc có yếu tố nguy cơ, bác sĩ sẽ chỉ định nội soi đại tràng. Nội soi còn cho phép cắt polyp, ngăn nó biến thành ung thư.
Ung thư gan
Người viêm gan B, viêm gan C mạn hoặc xơ gan nên được theo dõi định kỳ. Thường gồm siêu âm gan và xét nghiệm dấu ấn AFP theo chỉ định. Tiêm phòng viêm gan B và điều trị viêm gan đúng cách cũng giúp giảm nguy cơ.
Ung thư phổi
Người hút thuốc lá nặng và lâu năm, ở độ tuổi phù hợp, có thể được cân nhắc chụp cắt lớp liều thấp. Chụp X-quang phổi thông thường không được xem là phương pháp tầm soát ung thư phổi hiệu quả. Cai thuốc là biện pháp phòng bệnh quan trọng nhất.
Ngoài ra còn nhiều loại khác như ung thư tuyến tiền liệt hay dạ dày. Việc có nên tầm soát hay không cần bác sĩ cân nhắc lợi ích và nguy cơ. Tầm soát quá mức đôi khi gây lo lắng và xét nghiệm không cần thiết.
Bao lâu một lần thì hợp lý
Tần suất tầm soát ung thư khác nhau tùy loại xét nghiệm, tuổi và kết quả lần trước. Ví dụ, xét nghiệm cổ tử cung thường lặp lại sau nhiều năm nếu kết quả bình thường. Nội soi đại tràng có thể cách nhau nhiều năm khi không phát hiện gì. Trong khi đó người có nguy cơ cao thường được hẹn kiểm tra dày hơn.
Vì vậy, không có con số chung cho mọi người. Bác sĩ sẽ xây dựng lịch dựa trên hồ sơ của bạn. Hãy lưu lại kết quả các lần trước và mang theo khi đi khám. Điều này giúp bác sĩ so sánh và đưa ra quyết định chính xác.
Bạn cũng cần hiểu rằng kết quả bình thường không có nghĩa là không bao giờ mắc bệnh. Xét nghiệm có thể bỏ sót. Vì vậy, dù đã tầm soát, hãy chú ý bất kỳ thay đổi bất thường của cơ thể.
Dấu hiệu không nên chờ tầm soát
Nếu đã có triệu chứng, bạn không nên chờ đến đợt tầm soát mà cần đi khám ngay. Một số dấu hiệu cần được bác sĩ đánh giá.
- Sụt cân không rõ lý do.
- Ho kéo dài trên vài tuần, ho ra máu.
- Đi ngoài ra máu, thay đổi thói quen đại tiện kéo dài.
- Xuất hiện khối u bất thường ở vú, cổ, nách hay bẹn.
- Ra máu âm đạo bất thường, nhất là sau mãn kinh hoặc sau quan hệ.
- Khó nuốt, đau bụng kéo dài, vàng da.
- Nốt ruồi thay đổi hình dạng, màu sắc, loét lâu lành.
Những dấu hiệu này không nhất thiết là ung thư. Nhiều nguyên nhân lành tính cũng gây ra. Nhưng bạn nên kiểm tra sớm để có câu trả lời và điều trị nếu cần.
Chuẩn bị và chi phí tầm soát
Trước khi tầm soát, hãy hỏi cơ sở y tế về mục đích, cách chuẩn bị và ý nghĩa của từng xét nghiệm. Một số xét nghiệm cần nhịn ăn hoặc chuẩn bị ruột. Hãy hỏi rõ để kết quả chính xác.
Về chi phí, một số dịch vụ tầm soát có thể không nằm trong phạm vi bảo hiểm y tế, trong khi khám khi có chỉ định điều trị thì có thể được hưởng. Bạn nên tìm hiểu trước. Bài hướng dẫn thanh toán viện phí giải thích cách phân biệt các khoản chi. Bài ăn nhiều đồ ngọt và đái tháo đường cũng gợi ý lối sống giúp giảm nguy cơ nhiều bệnh mạn tính, trong đó có ung thư.
Lối sống lành mạnh là nền tảng phòng bệnh. Không hút thuốc, hạn chế rượu bia, giữ cân nặng hợp lý, ăn nhiều rau quả, vận động đều và tiêm phòng khi có chỉ định. Những việc này có lợi cho cả phòng ung thư lẫn nhiều bệnh khác.
Bạn có thể đọc thêm về ung thư và tầm soát trên trang của Tổ chức Y tế Thế giới và Bộ Y tế. Các bài khác về bệnh thường gặp nằm trong mục Hướng dẫn khám chữa bệnh.
Tầm soát ung thư là cách chủ động bảo vệ sức khỏe, nhưng cần đúng người, đúng xét nghiệm và đúng thời điểm. Hãy trao đổi với bác sĩ để có kế hoạch riêng cho bạn. Đừng lo lắng quá mức hay chủ quan, mà hãy kiên trì theo dõi đều đặn.
