Dấu hiệu cảm cúm cần đi khám: nhìn vào đâu trước tiên?
Câu hỏi mà ban biên tập chúng tôi nhận nhiều nhất mỗi mùa cúm là: đang sốt, đau mỏi người, vậy khi nào mới thật sự phải đi khám? Dấu hiệu cảm cúm cần đi khám tập trung vào bốn nhóm: sốt cao kéo dài, khó thở, thay đổi tri giác và mất nước nặng. Chỉ cần xuất hiện một trong số đó, bạn không nên chờ thêm.
Chúng tôi làm nội dung sức khỏe cho bạn đọc ở Phú Thọ và các tỉnh trung du miền núi phía Bắc đã nhiều năm. Điều khiến đội ngũ trăn trở nhất chưa bao giờ là những ca cúm nặng. Chúng tôi trăn trở vì những ca lẽ ra nhẹ, chỉ vì chần chừ vài ngày mà thành nặng.
Bài viết này chỉ mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán của bác sĩ. Nếu đọc xong mà trong lòng vẫn còn băn khoăn, hãy đi khám. Không ai trách bạn vì đã đi khám hơi sớm.
Bốn nhóm dấu hiệu cảnh báo bạn không nên bỏ qua
Cảm cúm thông thường có một vùng an toàn để tự chăm sóc tại nhà, thường kéo dài 5 đến 7 ngày. Khi cơ thể vượt qua ranh giới ấy, hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường, bạn cần đi khám. Vấn đề nằm ở chỗ rất nhiều người không biết ranh giới đó ở đâu, nên hoặc đi quá sớm, hoặc chờ quá lâu.
Chúng tôi thường chia các dấu hiệu cảnh báo thành bốn nhóm. Nhóm thứ nhất liên quan đến sốt. Nhóm thứ hai liên quan đến hô hấp. Nhóm thứ ba là thay đổi tri giác. Nhóm thứ tư là mất nước. Bốn nhóm này cũng chính là bốn con đường mà cúm chuyển nặng nhanh nhất.
Sốt cao và sốt kéo dài
Người lớn sốt trên 39°C, trẻ nhỏ sốt trên 38°C liên tục hơn 3 ngày là mốc đáng lo. Cần hiểu rõ: sốt không xấu. Sốt là phản ứng của cơ thể để chống lại virus. Nhưng sốt kéo dài lại là dấu hiệu cơ thể đang chật vật, hoặc đã có bội nhiễm vi khuẩn. Bội nhiễm nghĩa là ngoài virus cúm, vi khuẩn cũng tấn công thêm, thường là vào phổi.
Một chi tiết chúng tôi thấy hay bị bỏ qua là kiểu sốt hai pha. Hôm qua đã hết sốt, hôm nay sốt lại 38,5°C. Kiểu sốt giảm rồi tăng lại này thường gợi ý bội nhiễm, không còn đơn thuần là cúm nữa. Nếu gặp tình huống đó, đừng chờ đủ ba ngày.
Khó thở, thở nông, đau ngực
Đây là nhóm dấu hiệu nguy hiểm nhất, cần đi khám trong ngày, không chờ. Khó thở hiểu đơn giản là bạn thấy hụt hơi khi làm việc nhẹ, hoặc phải ngồi dậy mới thở được. Thở nông là nhịp thở nhanh nhưng không sâu, ngực phập phồng nhiều. Đau ngực khi hít sâu thường liên quan đến màng phổi, lớp màng bọc quanh phổi. Khi lớp màng này bị viêm, mỗi lần hít vào sẽ đau.
Ở trẻ nhỏ, dấu hiệu khó thở biểu hiện khác người lớn. Bạn nhìn vào khoảng giữa các xương sườn. Nếu thấy vùng đó lõm xuống khi bé hít vào, gọi là rút lõm lồng ngực, thì phải đưa đi viện ngay. Cánh mũi phập phồng cũng là dấu hiệu trẻ đang phải gắng sức để thở.
Lú lẫn, ngủ li bì
Lú lẫn ở người lớn và ngủ li bì ở trẻ nhỏ đều là dấu hiệu cơ thể đã mất bù trừ. Mất bù trừ nghĩa là cơ thể đã chống đỡ hết mức và bắt đầu suy yếu các chức năng quan trọng. Với trẻ, nếu bạn gọi mà bé không tỉnh, hoặc tỉnh rồi lại ngủ ngay, đừng chờ thêm. Với người già, nói nhảm hoặc không nhận ra người nhà cũng là dấu hiệu phải đi viện.
Nôn liên tục hoặc tiêu chảy gây mất nước
Mất nước là tình trạng cơ thể thiếu nước trầm trọng. Bạn có thể nhận biết qua miệng khô, môi khô nứt, mắt trũng, tiểu ít và nước tiểu sẫm màu. Ở trẻ nhỏ, dấu hiệu muộn là thóp đầu lõm xuống. Thóp là khoảng mềm trên đỉnh đầu bé, nơi các xương sọ chưa khép kín. Bé khóc không có nước mắt cũng là dấu hiệu đáng lo.
Khi đã mất nước nặng, uống nước tại nhà không đủ bù, cần truyền dịch tại cơ sở y tế. Đội ngũ chúng tôi từng gặp một cháu nhỏ sốt 2 ngày, quấy khóc và nôn liên tục 5 lần trong buổi chiều. Gia đình chờ đến sáng hôm sau mới đưa đi. Lúc vào viện, cháu đã lừ đừ, da khô, phải truyền dịch. Nếu đưa đi từ buổi chiều, mọi việc đã đơn giản hơn nhiều.
Cảm thường hay cúm nặng: khác nhau ở chỗ nào?
Nhiều người gọi chung mọi thứ là cảm cúm. Thực ra cảm thường và cúm là hai bệnh khác nhau, do hai loại virus khác nhau gây ra. Phân biệt được chúng giúp bạn biết nên theo dõi kiểu gì.
Cảm thường khởi phát từ từ. Ngày đầu hơi ngứa họng, hôm sau chảy mũi, rồi hắt hơi nhiều. Có thể sốt nhẹ hoặc không sốt. Bạn vẫn đi làm, đi học được, chỉ thấy mệt vừa. Cảm thường tự khỏi sau 5 đến 7 ngày nếu nghỉ ngơi đủ.
Cúm thì khác hẳn. Nó ập đến. Nhiều người nhớ chính xác thời điểm mình sụp, thường là buổi chiều hoặc tối. Sốt cao đột ngột 39 đến 40°C, đau nhức cơ toàn thân, mệt lả. Ho khan, không có đờm, và thường nặng hơn về sau. Cúm có thể chuyển nặng nhanh ở người già, trẻ nhỏ và mẹ bầu. Phụ nữ mang thai nên đọc thêm bài về lịch khám thai theo từng mốc để hiểu vì sao nhóm này cần theo dõi kỹ hơn khi mắc cúm.
Để dễ đối chiếu, bạn có thể nhìn theo mức độ nặng nhẹ. Cách này trực quan hơn là học thuộc danh sách triệu chứng.
- Mức nhẹ: không sốt hoặc sốt dưới 38°C, còn ăn uống, còn đi lại sinh hoạt bình thường.
- Mức trung bình: sốt 38 đến 39°C, đáp ứng thuốc hạ sốt, mệt nhiều nhưng vẫn tỉnh táo và uống được nước.
- Mức nặng cần khám: sốt trên 39°C quá 3 ngày, khó thở, lú lẫn, mất nước, hoặc sốt đã hạ rồi sốt lại.
Có một điểm chúng tôi muốn bạn ghi nhớ. Cúm có thể bắt đầu nhẹ rồi nặng lên. Ngược lại, cảm thường hiếm khi đột ngột nặng. Nếu bệnh đang nhẹ mà hôm sau đã nặng hẳn, hãy nghĩ đến cúm và đi khám sớm.
Mốc tự chăm tại nhà: làm đúng để không bỏ sót dấu hiệu nặng
Tự chăm tại nhà là hoàn toàn hợp lý với đa số ca cảm cúm nhẹ. Nhưng tự chăm phải có kỷ luật, không phải chỉ nằm chờ hết bệnh.
Trước hết là nghỉ ngơi và bù nước. Nghỉ ngơi giúp cơ thể dồn sức cho miễn dịch. Uống đủ nước là điều kiện để cơn sốt không gây hại. Người lớn nên uống khoảng 2 đến 2,5 lít nước mỗi ngày. Nếu sốt cao hoặc tiêu chảy, cần uống nhiều hơn, tốt nhất là dung dịch oresol pha đúng tỷ lệ ghi trên gói.
Về hạ sốt, bạn chỉ nên dùng thuốc khi sốt trên 38,5°C. Paracetamol là lựa chọn phổ biến, liều thông thường 10 đến 15mg cho mỗi kg cân nặng, cách nhau ít nhất 4 đến 6 giờ. Người 60kg uống khoảng 600 đến 900mg mỗi lần. Đừng uống nhiều hơn khuyến cáo, vì paracetamol quá liều gây hại gan. Nếu bạn đang dùng nhiều loại thuốc cảm khác nhau, hãy đọc kỹ thành phần. Rất nhiều loại đều chứa paracetamol, cộng lại sẽ vượt liều.
Về theo dõi, đây là điểm chúng tôi nhấn mạnh nhất. Hãy đo nhiệt độ 2 đến 4 giờ một lần và ghi lại. Ghi cả giờ uống thuốc hạ sốt và nhiệt độ sau đó. Khi đi khám, tờ giấy ghi này giúp bác sĩ hiểu diễn biến trong 24 giờ gần nhất, chính xác hơn nhiều so với trả lời miệng.
Còn đây là những việc bạn không nên làm khi tự chăm tại nhà.
- Không tự dùng kháng sinh. Kháng sinh diệt vi khuẩn, không diệt virus cúm. Uống vào chỉ khiến bạn chịu tác dụng phụ mà không được lợi gì.
- Không phối nhiều loại thuốc cảm cùng lúc, vì dễ trùng thành phần và vượt liều.
- Không xông hơi quá nhiều hoặc quá lâu. Hơi nóng vào đường thở có thể gây bỏng, phù nề, làm khó thở hơn.
Và đây là các dấu hiệu phải gọi cấp cứu ngay, không chờ đợi: khó thở tăng nhanh, môi hoặc đầu ngón tay tím lại, co giật, gọi không tỉnh.
Nhóm nguy cơ cao: đừng chờ đủ mốc mới đi khám
Với người khỏe mạnh, chờ đủ 3 ngày sốt rồi mới đi khám là chấp nhận được. Nhưng có một nhóm người không được chờ. Với họ, bệnh có thể nặng lên rất nhanh, nhanh hơn mốc theo dõi thông thường.
Nhóm thứ nhất gồm người trên 65 tuổi, trẻ dưới 5 tuổi và phụ nữ mang thai. Ở người già, miễn dịch suy giảm theo tuổi, và sốt có thể không cao dù bệnh đã nặng. Ở trẻ nhỏ, đường thở nhỏ nên viêm cũng dễ gây tắc nghẽn hơn. Ở mẹ bầu, cúm có liên quan đến nguy cơ biến chứng cho cả mẹ và thai nhi.
Nhóm thứ hai là người có bệnh nền. Hen, COPD (bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, tức tình trạng đường thở bị tổn thương lâu dài gây khó thở mạn), tiểu đường, tim mạch, suy thận. Bệnh nền giống như nền nhà đã yếu; thêm một gánh nặng là cúm, ngôi nhà dễ sụp hơn. Người có nền tiểu đường hoặc mỡ máu cao càng cần kiểm soát đường huyết khi ốm. Bạn có thể đọc thêm về tăng triglyceride do chế độ ăn ngày Tết để hiểu vì sao cách ăn uống ảnh hưởng trực tiếp đến nền bệnh.
Nhóm thứ ba ít được nhắc nhưng rất đáng lưu ý: người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch. Ví dụ người sau ghép tạng, người đang điều trị ung thư, hoặc dùng corticosteroid liều cao kéo dài. Nhóm này cần đi khám sớm ngay khi có triệu chứng, vì họ không có hàng rào miễn dịch bình thường.
Với ba nhóm trên, sốt nhẹ nhưng mệt nhiều cũng là lý do để đi khám. Đừng chờ sốt cao. Có một sai lầm phổ biến là nghĩ sốt thấp thì bệnh nhẹ. Với người có bệnh nền hoặc người già, điều đó không đúng.
Mốc thời gian thực tế: bệnh đang tiến triển theo hướng nào?
Phần lớn ca cúm mùa diễn biến nhẹ và hồi phục sau 5 đến 7 ngày. Tỷ lệ nhập viện cao hơn ở nhóm nguy cơ và ở người chưa tiêm vaccine. Ở Việt Nam, cúm có hai mùa rõ ở miền Bắc và miền Nam, nhưng thời điểm cao điểm khác nhau.
Ở miền Bắc, cúm thường tăng vào cuối thu và mùa đông, đặc biệt quanh các tháng 11 đến 3. Trời lạnh, không khí khô, người ta ở trong nhà nhiều hơn. Đó là điều kiện thuận lợi cho virus lây lan. Ở miền Nam, cúm có thể xuất hiện quanh năm và thường tăng trong mùa mưa. Với các tỉnh trung du, miền núi phía Bắc như Phú Thọ, chênh lệch nhiệt độ ngày đêm lớn cũng khiến đường thở nhạy cảm hơn.
Thay vì học thuộc bảng biểu, bạn hãy tự hỏi mỗi ngày: bệnh hôm nay nhẹ hơn hôm qua hay nặng hơn? Nếu nhẹ dần, bạn có thể yên tâm theo dõi tiếp. Nếu đi ngược lại, đó là tín hiệu cần đi khám.
Có ba cột mốc bạn nên nhớ. Ngày thứ 3, sốt phải bắt đầu giảm. Ngày thứ 5, bạn nên hết sốt và tỉnh táo. Sau ngày thứ 7, bạn gần như hồi phục, chỉ còn ho nhẹ. Nếu tới các mốc này mà tình trạng không đúng như vậy, hãy đi khám.
Đi khám ở đâu và cần chuẩn bị gì?
Với người lớn, chọn cơ sở y tế có khoa Nội tổng hợp là phù hợp nhất. Với trẻ nhỏ, nên chọn nơi có khoa Nhi. Đừng quá băn khoăn chuyện tuyến. Nếu tình trạng nặng, hãy đến cơ sở gần nhất trước, ổn định rồi tính tiếp. Việc chuyển tuyến sẽ do nhân viên y tế quyết định khi cần.
Trước khi đi khám, bạn nên chuẩn bị ba thứ. Thứ nhất là danh sách thuốc đang dùng, gồm cả thuốc bệnh nền và thuốc bổ sung, vitamin. Ghi rõ tên và liều. Thứ hai là danh sách bệnh nền, kể cả những bệnh tưởng nhỏ. Thứ ba là tờ giấy ghi diễn biến 24 giờ gần nhất: mấy giờ sốt bao nhiêu độ, uống thuốc gì, sau đó thế nào, có triệu chứng mới nào không.
Khi có thẻ bảo hiểm y tế, bạn có thể tra cứu thông tin khám chữa bệnh trước để biết quyền lợi của mình và tránh nhầm lẫn tại quầy tiếp đón. Nếu phải nhập viện, việc nắm trước quy trình thanh toán viện phí cũng giúp bạn chủ động hơn, nhất là khi đi cùng người già hoặc trẻ nhỏ.
Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về khám sức khỏe định kỳ và tầm soát bệnh theo nhóm tuổi, chúng tôi có bài về tầm soát ung thư: ai nên làm và làm gì để bạn tham khảo thêm.
Xét nghiệm và chỉ định khi bác sĩ nghi cúm nặng
Không phải ca cúm nào cũng cần xét nghiệm. Với ca nhẹ, điển hình, bác sĩ có thể chẩn đoán dựa trên triệu chứng mà không cần làm gì thêm. Xét nghiệm chỉ đáng làm khi kết quả thay đổi cách xử trí.
Test nhanh cúm A/B là xét nghiệm phổ biến nhất. Cách làm đơn giản: lấy dịch mũi họng bằng tăm bông, cho vào dung dịch, đọc kết quả sau khoảng 15 phút. Ưu điểm là nhanh, nhược điểm là độ nhạy không cao. Kết quả âm tính vẫn có thể là cúm, nếu triệu chứng điển hình. Khi cần chính xác hơn, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm PCR, kết quả lâu hơn nhưng đáng tin hơn.
Công thức máu và CRP (protein phản ứng C, một chỉ số viêm trong máu) giúp phân biệt viêm do virus và vi khuẩn. Nếu bác sĩ nghi viêm phổi, X-quang phổi là bước tiếp theo. Những chỉ định này không phải làm cho có; mỗi cái đều nhắm vào một câu hỏi cụ thể.
Điều đáng lưu ý nhất trong phần này là khung giờ vàng 48 giờ. Thuốc kháng virus, ví dụ oseltamivir, hiệu quả nhất khi dùng trong vòng 48 giờ từ lúc khởi phát triệu chứng. Sau mốc đó, lợi ích giảm dần. Đây là lý do việc đi khám sớm quan trọng với nhóm nguy cơ cao. Tuy nhiên, chúng tôi nói rất rõ: không tự mua oseltamivir uống khi chưa được chỉ định. Thuốc này cần đánh giá của bác sĩ, có tác dụng phụ, và dùng bừa góp phần tạo kháng thuốc.
Sai lầm hay gặp khiến bệnh nặng hơn
Qua nhiều năm theo dõi các ca bệnh, đội ngũ chúng tôi thấy các sai lầm thường lặp lại. Đáng chú ý là chúng không đến từ thiếu hiểu biết, mà đến từ tâm lý chủ quan.
Sai lầm đầu tiên là chờ hết sốt mới đi khám. Nhiều người nghĩ sốt là dấu hiệu duy nhất của bệnh. Nhưng sốt có thể giảm trong khi bệnh vẫn nặng lên. Với nhóm nguy cơ cao, chờ hết sốt là chờ quá muộn.
Sai lầm thứ hai là dùng kháng sinh ngay từ đầu. Có người tự mua kháng sinh, có người xin bác sĩ kê kháng sinh. Kháng sinh không diệt virus. Dùng sớm chỉ khiến bạn thêm tác dụng phụ và tạo áp lực kháng thuốc.
Sai lầm thứ ba là xông hơi quá nhiều. Xông hơi đúng cách có thể dễ chịu, nhưng xông quá lâu hoặc quá nóng có thể gây bỏng đường thở. Chúng tôi từng gặp ca bỏng hô hấp do xông nước quá nóng. Mũi và họng là vùng niêm mạc mỏng, rất dễ tổn thương.
Một sai lầm nữa ít được nhắc là tự mua thuốc trôi nổi hoặc thuốc nam không rõ nguồn gốc để chữa. Những loại thuốc này có thể chứa thành phần không công bố, gây dị ứng thuốc nghiêm trọng. Nếu sau khi uống bạn nổi ban, phù mặt hoặc khó thở, hãy dừng ngay và đi viện.
Phòng cúm để không phải chạm ngưỡng đi khám
Phòng bệnh vẫn rẻ hơn chữa bệnh, và với cúm thì điều này rất đúng. Một ca cúm nặng nhập viện tốn kém hơn nhiều lần so với một mũi vaccine, chưa kể thời gian và công sức của người chăm.
Tiêm vaccine cúm hằng năm là biện pháp được khuyến nghị rộng rãi. Nhóm nguy cơ cao nên tiêm đặc biệt: người trên 65 tuổi, trẻ từ 6 tháng đến 5 tuổi, mẹ bầu, người có bệnh nền. Vaccine cúm cần tiêm nhắc mỗi năm vì chủng virus thay đổi. Tiêm rồi vẫn có thể mắc cúm, nhưng thường nhẹ hơn và ít biến chứng hơn.
Bên cạnh vaccine, các biện pháp vệ sinh vẫn quan trọng. Rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn. Đeo khẩu trang nơi đông người trong mùa cao điểm. Giữ khoảng cách khi có người xung quanh đang ho. Nếu trong nhà có người già hoặc trẻ nhỏ, người ốm nên cách ly tạm thời. Ngủ phòng riêng nếu có thể, dùng khăn giấy che miệng khi ho rồi bỏ ngay vào thùng.
Về dinh dưỡng, ăn đủ chất giúp miễn dịch làm việc tốt hơn. Nhưng đừng hiểu lầm rằng ăn nhiều đồ ngọt để tăng sức đề kháng. Ăn nhiều đường không giúp phòng cúm, mà còn có thể ảnh hưởng đường huyết. Bạn có thể đọc thêm bài ăn nhiều đồ ngọt có bị tiểu đường không để hiểu rõ hơn mối liên quan này.
Câu hỏi bạn đọc thường gửi về ban biên tập
Cảm cúm sốt bao lâu thì cần đi khám?
Với người lớn khỏe mạnh, nếu sốt trên 39°C kéo dài quá 3 ngày thì nên đi khám. Nếu sốt đã giảm rồi sốt lại, hãy đi khám ngay trong ngày hôm đó, không chờ thêm. Với nhóm nguy cơ cao, mốc là ngay khi có triệu chứng, không chờ.
Trẻ bị cúm sốt 38,5°C có nên đi viện không?
Cần nhìn vào toàn cảnh, không chỉ con số. Nếu bé tỉnh táo, còn uống nước, còn chơi được thì có thể theo dõi tại nhà. Nhưng nếu bé lừ đừ, bỏ ăn, thở nhanh hoặc rút lõm lồng ngực, hãy đưa đi khám ngay dù nhiệt độ chưa cao.
Người lớn sốt nhẹ nhưng mệt lả thì có đáng lo?
Có, nếu bạn thuộc nhóm nguy cơ cao. Sốt thấp không đồng nghĩa bệnh nhẹ ở người già, người có bệnh nền hoặc người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch. Trong những trường hợp này, mức độ mệt quan trọng hơn con số nhiệt độ.
Viết đến đây, chúng tôi muốn nhắn gọn một điều. Cảm cúm phần lớn là bệnh nhẹ và tự khỏi. Nhưng có những mốc mà vượt qua rồi thì mọi chuyện phức tạp hơn rất nhiều. Bốn nhóm dấu hiệu cảnh báo, ba nhóm người cần đi khám sớm, và khung giờ vàng 48 giờ là những gì bạn nên nhớ nhất.
Nếu bạn đọc bài này lúc đang sốt và phân vân, hãy coi cơn phân vân đó là một lý do để đi khám. Bác sĩ sẽ là người quyết định bạn cần theo dõi tại nhà hay cần can thiệp. Còn ban biên tập chúng tôi chỉ mong bạn và gia đình qua mùa cúm này nhẹ nhàng, an toàn.
