Chứng sa sút trí tuệ là gì? Dấu hiệu sớm và cách chăm sóc

Ban biên tập Sức Khỏe Phú Thọ

·

Chứng sa sút trí tuệ là tình trạng trí nhớ và khả năng tư duy suy giảm dần, đủ nặng để ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày. Chúng tôi, ban biên tập nội dung sức khỏe, nghe rất nhiều gia đình kể lại cùng một tình huống. Một buổi tối, người thân quên đường về nhà dù đã đi con phố ấy suốt mấy chục năm. Ai cũng hoảng hốt rồi tự an ủi rằng do tuổi già. Nhưng quên không phải lúc nào cũng là chuyện bình thường. Bài viết này giúp bạn hiểu chứng sa sút trí tuệ là gì, nhận biết dấu hiệu sớm và biết cách chăm sóc người thân an toàn hơn.

Nói đơn giản, người bệnh dần không còn tự lo được những việc quen thuộc như tắm giặt, nấu ăn, đi lại hay tính tiền. Sa sút trí tuệ (dementia) không phải một bệnh đơn lẻ. Đây là thuật ngữ chung cho nhóm triệu chứng do nhiều nguyên nhân khác nhau gây ra. Vì vậy, điều quan trọng không chỉ là gọi đúng tên mà còn là tìm đúng nguyên nhân để xử trí phù hợp.

Một buổi tối bà quên đường về nhà: khi nào nên lo lắng?

Thông thường, gia đình nhận ra những chuyện nhỏ trước. Người thân hay để quên chìa khóa, lặp lại một câu hỏi nhiều lần trong ngày, hoặc lạc ngay ở nơi đã quen thuộc. Những biểu hiện này đôi khi chỉ do mệt mỏi hay căng thẳng. Tuy nhiên, nếu chúng xuất hiện thường xuyên và ngày càng rõ, bạn nên để ý kỹ hơn.

Quên bình thường thường chỉ là quên một phần chi tiết, và người bệnh nhớ lại được khi có ai gợi ý. Ngược lại, người bệnh có thể quên luôn sự việc vừa xảy ra. Họ không nhớ mình vừa ăn cơm xong, hoặc không nhận ra con đường trước nhà. Khi mức độ quên tăng dần như vậy, bạn nên ghi lại cụ thể để trao đổi với bác sĩ.

Nhiều gia đình chủ quan vì cho rằng già thì ai cũng vậy. Có nhà phải chờ vài năm mới đưa người thân đi khám. Chúng tôi khuyên bạn đừng đợi đến khi sự việc đã nghiêm trọng. Phát hiện sớm giúp gia đình có thêm thời gian lên kế hoạch chăm sóc, đồng thời có cơ hội tìm nguyên nhân có thể điều trị được.

Khác gì so với lão hóa bình thường?

Lão hóa khiến phản ứng chậm lại. Đôi khi ta quên tên người hay đồ vật, nhưng vẫn giữ được khả năng sinh hoạt. Sa sút trí tuệ khác ở mức độ và tính liên tục. Sự suy giảm kéo dài và lan sang nhiều mặt như ngôn ngữ, khả năng phán đoán và định hướng không gian. Người bệnh cũng có thể thay đổi tính tình rõ rệt, dù trước đó vốn hiền hòa. Đây là lý do khi đánh giá, chúng tôi luôn nhấn mạnh yếu tố thời gian và mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt.

Nguyên nhân và nhóm nguy cơ thường gặp

Phần lớn trường hợp liên quan đến bệnh Alzheimer. Phần còn lại thường là sa sút trí tuệ mạch máu, xảy ra khi nhiều cơn nhồi máu não nhỏ nối tiếp nhau. Ngoài ra còn một số thể ít gặp hơn. Mỗi thể có diễn biến riêng, nên khám chuyên khoa để xác định đúng là điều cần thiết.

Tuổi cao là yếu tố nguy cơ lớn nhất. Tăng huyết áp, đái tháo đường, mỡ máu cao, ít vận động và tiền sử đột quỵ cũng làm tăng nguy cơ. Những yếu tố này đều có thể kiểm soát nếu phát hiện và điều chỉnh sớm. Với nhiều gia đình ở vùng trung du miền núi phía Bắc, theo dõi huyết áp và đường huyết định kỳ tại cơ sở y tế gần nhà là bước đầu rất thiết thực.

Có một điều cần nhớ: một số nguyên nhân có thể cải thiện nếu được phát hiện đúng lúc, ví dụ thiếu vitamin B12, rối loạn tuyến giáp hay tác dụng phụ của một số thuốc. Vì vậy, khám để tìm đúng nguyên nhân luôn đáng làm. Đừng tự kết luận khi chưa có đánh giá của bác sĩ.

Dấu hiệu sớm người thân cần để ý

Dấu hiệu hay gặp đầu tiên là quên những việc vừa xảy ra. Người bệnh có thể vừa dặn xong đã hỏi lại. Họ cũng có thể kể cùng một câu chuyện nhiều lần trong ngày mà không nhận ra mình đã kể rồi.

Khó khăn với việc quen thuộc cũng là tín hiệu đáng chú ý. Người từng nấu ăn rất khéo bỗng quên trình tự các bước. Người từng tính tiền nhanh nay phải đếm rất lâu, và có khi đưa sai tiền. Đây không phải lười biếng hay cố tình, mà là não bộ đang gặp khó khăn thật sự.

Một số biểu hiện khác gồm:

  • Khó tìm từ khi nói chuyện, hay ngập ngừng giữa câu.
  • Khó theo dõi câu chuyện hay chương trình truyền hình.
  • Dễ cáu gắt, lo âu hoặc nghi ngờ người khác không có lý do rõ ràng.
  • Dần thu mình lại và ít muốn gặp gỡ bạn bè như trước.

Để phân biệt nhanh hơn, bạn có thể so sánh. Quên tên một người ít gặp thường xảy ra ở người lớn tuổi, và thường nhớ lại được sau ít phút. Quên cả người thân thiết thì cần đi khám. Quên việc vừa làm thỉnh thoảng có thể bình thường, nhưng quên thường xuyên và ảnh hưởng sinh hoạt thì nên đánh giá. Lạc đường ở nơi quen thuộc hiếm gặp ở lão hóa, còn nếu xảy ra nhiều lần và kéo dài thì cần đưa đi khám.

Cách chăm sóc hằng ngày tại nhà

Người bệnh thường yên tâm hơn khi có nếp sinh hoạt cố định. Giờ ăn, giờ ngủ và giờ đi dạo nên đều đặn mỗi ngày. Não bộ dễ thích nghi với việc lặp lại, nhờ đó người bệnh bớt hoang mang. Nếu cần thay đổi, hãy làm từ từ để người bệnh có thời gian làm quen.

Các công cụ đơn giản cũng rất hữu ích. Đồng hồ lớn, lịch treo tường, nhãn dán tên đồ vật hay bảng ghi việc cần làm giúp người bệnh bớt lúng túng. Người nhà nên đặt những thứ này ở chỗ dễ nhìn, và thay đổi khi cần.

Môi trường an toàn cũng quan trọng không kém. Hãy sắp xếp đồ đạc gọn gàng, giữ lối đi thông thoáng, lắp đèn ngủ ở hành lang và tránh thảm trơn trượt. Ngã là nguy cơ lớn nên cần phòng ngừa từ sớm, đặc biệt trong phòng tắm và cầu thang.

Sai lầm thường gặp khi chăm sóc

Khi người bệnh quên hoặc nhầm lẫn, nhiều người nhà cố sửa cho đúng, thậm chí tranh cãi gay gắt. Cách này thường khiến người bệnh hoang mang và cáu gắt hơn. Nhẹ nhàng đánh lạc hướng, hoặc thừa nhận cảm xúc của họ, thường hiệu quả hơn. Chẳng hạn, khi bà hỏi về người đã mất, bạn có thể trả lời ngắn gọn và chuyển sang chuyện khác thay vì nhắc lại sự thật làm bà buồn.

Có gia đình tự ý cho thuốc an thần hay thuốc bổ vì nghe người khác kể. Việc này có thể gây hại, nên mọi loại thuốc đều cần có chỉ định của bác sĩ.

Một sai lầm khác là ép người bệnh làm việc vượt quá khả năng rồi trách móc khi họ không làm được. Người chăm sóc cũng đừng bỏ quên sức khỏe của chính mình. Kiệt sức khiến việc chăm sóc khó duy trì lâu dài.

Ăn uống, vận động và giấc ngủ cho người bệnh

Chế độ ăn đủ đạm, nhiều rau xanh và hạn chế đồ ngọt, đồ mặn là nền tảng. Nước uống nên chia đều trong ngày, vì người cao tuổi thường thiếu nước mà không cảm thấy khát. Nếu người bệnh ăn kém hoặc sụt cân, hãy báo bác sĩ để được tư vấn.

Vận động nhẹ như đi bộ có người đi kèm giúp tinh thần tốt hơn và giảm nguy cơ ngã. Không cần tập nặng, chỉ cần đều đặn. Một buổi đi dạo buổi sáng ngoài sân hay trong khu phố thường mang lại lợi ích cho cả tinh thần lẫn giấc ngủ.

Giấc ngủ cũng cần ổn định. Ngủ ngày quá nhiều thường khiến đêm khó ngủ hơn, làm tình trạng lú lẫn ban đêm nặng thêm. Bạn nên giữ phòng ngủ yên tĩnh, đủ sáng vào ban ngày và tối vừa phải vào ban đêm.

Khi nào cần đưa người thân đi khám chuyên khoa?

Bạn nên đi khám khi triệu chứng xuất hiện nhanh, hoặc nặng dần trong vài tuần đến vài tháng. Đây là tín hiệu cần được đánh giá sớm.

Nếu kèm yếu liệt một bên cơ thể, nói khó, co giật, sốt cao hoặc từng bị ngã va đập vào đầu, cần đi khám ngay. Đây có thể là dấu hiệu của nguyên nhân cấp tính cần xử trí khẩn.

Khi người thân bắt đầu gặp nguy hiểm trong sinh hoạt, chẳng hạn quên tắt bếp, đi lạc khi ra ngoài hay không biết dùng tiền, thì không nên chờ thêm. Bạn có thể đưa người thân đến cơ sở thần kinh hoặc lão khoa uy tín để được đánh giá. Hãy mang theo nhật ký triệu chứng, ghi rõ thời điểm và diễn biến, để bác sĩ theo dõi thuận tiện hơn. Mọi quyết định điều trị cần do bác sĩ chỉ định.

Chuẩn bị tinh thần và chia sẻ việc chăm sóc trong gia đình

Chăm người bệnh sa sút trí tuệ là công việc kéo dài nhiều năm. Một người gánh hết mọi việc rất dễ kiệt sức. Chúng tôi khuyên gia đình phân công luân phiên để ai cũng có thời gian nghỉ ngơi. Khi cần, hãy nhờ thêm người hỗ trợ trong họ hàng hoặc cộng đồng.

Bạn cũng nên chủ động tìm thêm kiến thức từ sớm. Chẳng hạn, bạn có thể đọc bài nhà dưỡng lão cho người giảm trí nhớ: khi nào nên tính? để biết thời điểm cân nhắc hỗ trợ bên ngoài. Nếu cần thêm thông tin đáng tin cậy, bạn có thể tham khảo hướng dẫn công khai của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Ngoài ra, bạn cũng có thể đọc thêm tại monamail.vn như một nguồn tham khảo bổ trợ.

Câu hỏi thường gặp

Sa sút trí tuệ có chữa khỏi được không?

Phần lớn trường hợp sa sút trí tuệ không thể chữa khỏi hoàn toàn, nhưng có thể làm chậm tiến triển và cải thiện sinh hoạt. Một số nguyên nhân như thiếu vitamin hay rối loạn tuyến giáp có thể hồi phục nếu điều trị đúng.

Quên nhiều có phải là sa sút trí tuệ không?

Không hẳn. Quên nhiều có thể do căng thẳng, thiếu ngủ hoặc tác dụng phụ của thuốc. Điều cần chú ý là việc quên có ảnh hưởng đến sinh hoạt hay không và có kéo dài không. Nếu lo lắng, bạn nên đi khám để được đánh giá.

Người cao tuổi bị sa sút trí tuệ có nên ở một mình không?

Thường thì không nên, nhất là khi bệnh đã ảnh hưởng đến an toàn như bếp núc, đi lại hay dùng thuốc. Nên có người theo dõi hoặc hỗ trợ phù hợp với mức độ bệnh.

Có thể phòng ngừa sa sút trí tuệ bằng cách nào?

Bạn có thể giảm nguy cơ bằng cách kiểm soát huyết áp, đường huyết và mỡ máu, vận động đều đặn, ăn uống lành mạnh và duy trì hoạt động trí óc, xã hội. Không có cách nào đảm bảo tuyệt đối, nhưng chủ động từ sớm luôn tốt hơn.

Người nhà cần làm gì khi người bệnh hay gây hấn?

Trước hết hãy giữ bình tĩnh và tìm nguyên nhân như đói, đau, mệt hoặc bị kích thích bởi tiếng ồn. Đổi chủ đề hay dỗ dành nhẹ nhàng thường hiệu quả hơn tranh cãi. Nếu hành vi gây hấn nặng hoặc xảy ra thường xuyên, hãy trao đổi với bác sĩ.

Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo và không thay thế chẩn đoán của bác sĩ. Nếu người thân có dấu hiệu nghi ngờ, bạn nên đưa đến cơ sở y tế để được thăm khám.

Lưu ý: bài viết chỉ để tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Có dấu hiệu nặng hoặc kéo dài, hãy đến cơ sở y tế. Cấp cứu gọi 115.

Đọc thêm