Người lớn tuổi thường được kê ba, bốn, thậm chí sáu bảy loại thuốc cùng một lúc. Nhiều gia đình khi mang cả túi thuốc đến phòng khám mới phát hiện không ai còn nhớ rõ từng hộp dùng để làm gì. Vậy dùng nhiều loại thuốc cùng lúc có thực sự nguy hiểm không? Câu trả lời là chưa hẳn. Tuy nhiên, đây là điều cần được để tâm và theo dõi thường xuyên, vì rủi ro thường âm thầm và khó nhận ra.
Uống nhiều loại thuốc cùng lúc: khi nào mới thành mối nguy?
Tình trạng một người phải dùng nhiều thuốc khác nhau mỗi ngày được gọi là đa thuốc. Hiện tượng này khá phổ biến ở người trên 60 tuổi, vì họ thường mắc nhiều bệnh mạn tính cùng lúc. Có người vừa bị huyết áp cao, vừa mắc tiểu đường, lại thêm đau khớp. Mỗi bệnh đi kèm một đơn thuốc riêng, và cứ thế danh sách thuốc dài dần.
Đa thuốc không phải lúc nào cũng xấu. Khi mỗi thuốc đều có chỉ định rõ ràng và được bác sĩ theo dõi sát sao, việc phối hợp nhiều thuốc vẫn hoàn toàn hợp lý. Vấn đề thường nằm ở chỗ thuốc bị kê chồng chéo, hoặc không ai còn nhớ mình đang uống những gì. Khi đó, nguy cơ tương tác và tác dụng phụ tăng lên mà người bệnh khó nhận ra.
Các tài liệu lão khoa thường nhắc đến mốc năm loại thuốc trở lên mỗi ngày như một ngưỡng cần cảnh giác. Khi đạt mức này, bạn nên rà soát lại toàn bộ đơn thuốc, từng loại một, để xem có loại nào còn cần thiết hay không. Việc rà soát này nên làm cùng bác sĩ hoặc dược sĩ.
Vì sao người có nhiều bệnh nền lại dễ gặp tương tác hơn? Khi tuổi cao, gan và thận xử lý thuốc chậm hơn trước. Thuốc vì thế lưu lại trong máu lâu hơn. Hai loại tưởng chừng vô hại khi dùng riêng vẫn có thể cộng dồn tác dụng xấu lên cơ thể.
Tương tác thuốc diễn ra như thế nào?
Tương tác thuốc là hiện tượng hai hay nhiều thuốc ảnh hưởng lẫn nhau trong cơ thể. Có thuốc làm tăng tác dụng của thuốc kia, cũng có thuốc làm giảm. Chẳng hạn, một số thuốc giảm đau làm yếu đi hiệu quả của thuốc huyết áp, khiến huyết áp tăng trở lại. Người bệnh thường không hiểu nguyên nhân. Có gia đình từng nghĩ thuốc huyết áp mất tác dụng, hóa ra là do một viên giảm đau mua thêm ngoài hiệu thuốc.
Thuốc còn có thể tương tác với thực phẩm, rượu bia và thảo dược. Nhân sâm hay tỏi dùng liều cao có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khi đang dùng thuốc chống đông. Nước bưởi cũng làm thay đổi cách cơ thể xử lý nhiều loại thuốc huyết áp và thuốc mỡ máu. Vì vậy, khi trò chuyện với bác sĩ, đừng quên kể cả thực phẩm chức năng và đồ uống dùng hằng ngày.
Không phải tương tác nào cũng gây hại. Đôi khi bác sĩ chủ động phối hợp hai thuốc để đạt hiệu quả tốt hơn, đồng thời điều chỉnh liều cho an toàn. Điều cần phân biệt là tương tác nằm trong kế hoạch điều trị, khác với tương tác gây hại ngoài ý muốn.
Những cặp thuốc người cao tuổi hay bị phối hợp nhầm
Thuốc huyết áp đi cùng thuốc lợi tiểu là cặp rất thường gặp. Hai loại này có thể được kê để phối hợp với nhau, nhưng nếu người bệnh tiêu chảy nặng hoặc mất nước, huyết áp có thể tụt mạnh và gây chóng mặt. Thuốc chống viêm không steroid khi dùng chung với thuốc huyết áp lại có thể khiến huyết áp khó kiểm soát, đồng thời tạo áp lực lên thận.
Nhóm thuốc chống đông máu cần đặc biệt cẩn trọng. Một số kháng sinh và thuốc giảm đau có thể làm tăng tác dụng chống đông, khiến người bệnh dễ bầm tím hoặc chảy máu. Ban biên tập từng ghi nhận trường hợp một người cao tuổi tự mua thuốc giảm đau lưng mà không báo bác sĩ, rồi bị chảy máu chân răng kéo dài mấy ngày mới đi khám.
Thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc dị ứng thế hệ cũ và thuốc giãn cơ thường gây buồn ngủ, lơ mơ khi dùng chung. Người lớn tuổi trong tình trạng này rất dễ té ngã, nên đây là nhóm cần rà soát kỹ nhất.
Dấu hiệu cảnh báo cần đi khám sớm
Cơ thể thường gửi đi những tín hiệu mà người nhà hay bỏ qua. Chóng mặt khi đứng dậy, té ngã hoặc buồn nôn kéo dài là những dấu hiệu nên khám sớm. Đó có thể là huyết áp tụt quá mức, hoặc một thuốc nào đó đang gây hại cho cơ quan trong cơ thể.
Chảy máu chân răng, bầm tím không rõ nguyên nhân hay đi tiêu phân đen cũng cần được đánh giá kịp thời. Phân đen thường gợi ý chảy máu đường tiêu hóa, không phải tình trạng nên tự xử lý tại nhà.
Lú lẫn, ngủ li bì hoặc tiểu ít đột ngột là những biểu hiện nghiêm trọng hơn. Chúng có thể liên quan đến thận, gan hoặc tình trạng quá liều thuốc. Khi gặp những dấu hiệu này, đừng chờ đến lần tái khám; hãy đưa người bệnh đi cấp cứu ngay.
Cách lập bảng theo dõi thuốc ngay tại nhà
Bảng theo dõi thuốc là cách đơn giản nhất để kiểm soát việc dùng thuốc. Chúng tôi khuyên mỗi gia đình nên có một cuốn sổ hoặc tờ giấy dán ở nơi dễ thấy. Trong bảng, bạn ghi tên thuốc, hoạt chất, liều lượng, giờ uống, bệnh chỉ định và tên bác sĩ kê đơn.
Đừng quên ghi riêng các thuốc không kê đơn, thực phẩm chức năng và thảo dược. Đây là phần người ta hay bỏ sót nhất, nhưng lại thường gây tương tác. Mỗi khi có thuốc mới, hãy cập nhật ngay vào bảng để không bị thiếu sót.
Hãy mang bảng này theo mỗi lần đi khám. Nhìn vào bảng, bác sĩ sẽ nắm được toàn bộ thuốc đang dùng và quyết định có nên giảm bớt hay điều chỉnh phác đồ hay không.
Bảng mẫu và một ví dụ thực tế
Một bảng theo dõi thường gồm các cột: tên thuốc, hoạt chất, liều, thời điểm uống, lưu ý và ngày thay đổi. Cột lưu ý nên ghi những điều như uống sau ăn, tránh uống cùng sữa hoặc cần đo huyết áp trước khi dùng.
| Tên thuốc | Hoạt chất | Liều | Thời điểm uống | Lưu ý | Ngày thay đổi |
|---|---|---|---|---|---|
| Thuốc huyết áp A | Amlodipin | 5 mg | Sáng | Uống trước bữa ăn | 01/03 |
| Thuốc tiểu đường B | Metformin | 500 mg | Sau ăn | Theo dõi đường huyết | 15/02 |
| Thuốc đau khớp C | Paracetamol | 500 mg | Khi đau | Không quá 4 viên mỗi ngày | — |
Chúng tôi từng làm việc với một ông 72 tuổi bị tăng huyết áp, tiểu đường và đau khớp. Ông phải uống tới sáu loại thuốc, trong đó có hai thuốc giảm đau cùng nhóm nhưng được kê ở hai nơi khác nhau. Khi cả nhà cùng lập bảng, sự trùng lặp này được phát hiện ngay trong buổi trao đổi với bác sĩ, và đơn thuốc được điều chỉnh lại. Bảng không thay thế bác sĩ, nhưng giúp buổi khám hiệu quả hơn rất nhiều.
Lưu ý quan trọng: hãy dùng bảng để trao đổi với bác sĩ, tuyệt đối không tự ý đổi liều hay ngưng thuốc.
Chi phí và những điều cần biết khi rà soát thuốc
Rà soát thuốc, hay còn gọi là medication review, là buổi bác sĩ hoặc dược sĩ xem lại toàn bộ thuốc người bệnh đang dùng. Chi phí khác nhau tùy cơ sở và tuyến khám, nên bạn hãy hỏi rõ trước khi đăng ký để chuẩn bị tài chính.
Theo các tài liệu lão khoa công khai, người trên 65 tuổi có nguy cơ nhập viện vì tác dụng phụ của thuốc không hề nhỏ. Vì thế, nên rà soát thuốc định kỳ, ví dụ sáu tháng một lần, hoặc ngay khi bệnh lý có thay đổi. Trước buổi khám, bạn có thể chuẩn bị sẵn những thông tin sau:
- Mang theo toàn bộ hộp thuốc, không chỉ mang đơn
- Ghi lại thời điểm và triệu chứng bất thường đã gặp
- Hỏi về thuốc không kê đơn và thực phẩm chức năng đang dùng
Mang cả hộp thuốc giúp bác sĩ đọc đúng tên, hàm lượng và hạn dùng. Có những thuốc trên đơn và thuốc mua ngoài hiệu mang tên khác nhau nhưng cùng hoạt chất. Điều này rất dễ bị bỏ sót nếu chỉ nhìn vào giấy tờ.
Mẹo giảm rủi ro khi buộc phải uống nhiều thuốc
Có vài việc nhỏ giúp giảm rủi ro đáng kể. Trước hết, hãy hỏi dược sĩ về khoảng cách giờ uống giữa các thuốc. Một số thuốc hấp thu kém khi uống cùng sắt, canxi hoặc thuốc kháng acid, nên cần tách giờ ra.
Đừng tự ý ngưng thuốc đột ngột, nhất là thuốc huyết áp và thuốc tim mạch. Ngưng đột ngột có thể khiến huyết áp tăng bật lại hoặc gây đau thắt ngực. Nếu thuốc gây khó chịu, hãy báo bác sĩ để được đổi sang loại khác phù hợp hơn.
Hộp chia thuốc theo ngày giúp tránh quên hoặc uống trùng. Chỉ cần xếp thuốc cho cả tuần vào hộp, người nhà nhìn một cái là biết hôm nay đã uống hay chưa. Với người sống một mình, đặt chuông báo giờ cũng rất hữu ích, và nên nhờ người thân hoặc hàng xóm thỉnh thoảng ghé qua kiểm tra.
Khi nào nên đến khám chuyên khoa lão khoa?
Lão khoa là chuyên khoa chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, nơi các bệnh được xem xét một cách tổng thể thay vì tách rời từng cơ quan. Bạn nên cân nhắc đưa người thân đi khám khi họ đang điều trị song song từ hai bệnh mạn tính trở lên.
Nếu từng nhập viện vì tác dụng phụ của thuốc, hoặc thường xuyên quên uống hay uống sai giờ, việc khám lão khoa lại càng cần thiết. Chuyên khoa này có kinh nghiệm giảm bớt những thuốc không cần thiết mà vẫn bảo đảm hiệu quả điều trị.
Câu hỏi thường gặp
Uống nhiều thuốc có làm hại thận và gan không?
Có thể. Thận và gan là nơi xử lý và đào thải thuốc, nên khi phải làm việc nhiều, chúng dễ bị tổn thương hơn. Vì vậy, khi dùng thuốc lâu dài, bạn nên xét nghiệm chức năng gan, thận định kỳ theo chỉ định của bác sĩ.
Có thể uống thuốc cùng lúc với thực phẩm chức năng không?
Được, nhưng cần hỏi trước. Một số thực phẩm chức năng có thành phần ảnh hưởng đến thuốc chống đông, thuốc huyết áp hoặc thuốc tiểu đường. Hãy báo cho bác sĩ hoặc dược sĩ về mọi sản phẩm bạn đang dùng.
Nên mang bảng theo dõi thuốc đi khám bao lâu một lần?
Mỗi lần đi khám đều nên mang theo. Nếu bệnh ổn định, bạn có thể cập nhật bảng ba đến sáu tháng một lần. Khi có thay đổi về thuốc, hãy cập nhật ngay.
Thuốc không kê đơn có gây tương tác với thuốc kê đơn không?
Có. Nhiều thuốc giảm đau, thuốc dị ứng hay thuốc ho mua không cần đơn có thể tương tác với thuốc kê đơn. Vì vậy, đừng nghĩ rằng thuốc mua ngoài hiệu là hoàn toàn vô hại.
Người cao tuổi sống một mình nên làm gì để tránh uống nhầm thuốc?
Nên dùng hộp chia ngày, dán nhãn rõ ràng và đặt chuông báo giờ. Nhờ người thân hoặc hàng xóm kiểm tra định kỳ. Nếu có thể, hãy nhờ dược sĩ hoặc điều dưỡng cùng rà soát lại đơn thuốc để giảm bớt số loại thuốc không cần thiết.
Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Trước khi thay đổi bất kỳ thuốc nào, bạn hãy trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ đang theo dõi. Bạn cũng có thể tham khảo thêm các bài viết về thông tin thuốc trên trang để hiểu rõ hơn về từng nhóm thuốc, hoặc đọc thêm bài cảnh báo dị ứng khi tự mua thuốc tại nhà để nắm rõ hơn các rủi ro khi dùng thuốc không có chỉ định.