Khi bố hoặc mẹ phải chăm sóc người già nằm một chỗ sau đột quỵ, gãy xương hay suy giảm vận động, cả nhà thường lúng túng trong những ngày đầu. Chúng tôi đã đồng hành cùng nhiều gia đình như vậy, và điều đầu tiên chúng tôi muốn nói là: phần lớn việc chăm sóc không đòi hỏi kỹ thuật phức tạp. Bạn chỉ cần làm đều đặn và đúng thứ tự ưu tiên là đã giảm đáng kể rủi ro cho người bệnh. Bài viết này chia sẻ những việc nên làm trước, cách theo dõi hằng ngày và các dấu hiệu cần đi khám ngay.
Khi người thân nằm một chỗ, việc nào cần làm trước?
Nhiều người nghĩ việc đầu tiên là để bệnh nhân nghỉ thật nhiều. Thực tế, nằm yên quá lâu lại sinh thêm nhiều vấn đề khác. Vì vậy, hãy bắt đầu bằng việc xem lại tình trạng hiện tại, rồi mới sắp xếp cách chăm sóc.
Tình huống chúng tôi gặp nhiều nhất là bố mẹ sau đột quỵ hoặc sau gãy xương, phải nằm chờ hồi phục. Có người nằm vài tuần, có người kéo dài cả tháng. Dù ngắn hay dài, việc chăm sóc đều xoay quanh bốn điều: giữ da, giữ hô hấp, giữ dinh dưỡng và giữ tinh thần.
Vì sao không nên để người già nằm im quá lâu? Lý do khá đơn giản. Khi cơ thể không vận động, máu lưu thông chậm lại. Vùng da chịu đè lâu sẽ thiếu oxy và dễ hoại tử. Đờm trong phổi cũng khó được tống ra ngoài, từ đó dễ dẫn đến viêm phổi. Cơ bắp teo dần và khớp có nguy cơ cứng lại. Chỉ vài tuần không để ý, hậu quả đã khó xử lý hơn nhiều.
Nhận biết người già đang nằm một chỗ ở mức nào
Trước khi lập kế hoạch, hãy xác định người bệnh đang ở mức nào. Có ba mức thường gặp. Mức thứ nhất là còn tự trở mình được, chỉ cần để ý thêm. Mức thứ hai là cần người hỗ trợ một phần, ví dụ đỡ người dậy khi thay đồ. Mức thứ ba là phụ thuộc hoàn toàn, mọi sinh hoạt đều phải có người làm.
Có vài dấu hiệu cảnh báo sớm cần để ý. Da đỏ ở vùng lưng, mông hoặc gót chân mà ấn vào không mất màu là dấu hiệu đầu tiên của loét tỳ đè. Ho nhiều, thở nhanh hoặc nghe tiếng ran khi thở là dấu hiệu về hô hấp. Ăn kém, nuốt khó hay hay sặc là dấu hiệu về ăn uống. Nước tiểu sẫm màu hoặc đi tiểu ít là điều cần theo dõi sát.
Chúng tôi khuyên người chăm sóc ghi lại mỗi ngày: ăn được bao nhiêu, đi tiểu mấy lần, ngủ thế nào, có sốt không. Cuốn sổ nhỏ này giúp bạn báo lại chính xác cho bác sĩ, thay vì chỉ nói chung chung rằng hôm nay bố mệt.
Giữ da khỏi loét, đây là việc không được quên
Loét tỳ đè là vết thương hình thành do đè ép kéo dài lên một vùng da. Nó xuất hiện nhanh hơn người ta tưởng, đôi khi chỉ sau vài ngày nếu không đổi tư thế. Bởi vậy, đây là việc cần làm đều đặn ngay từ đầu.
Thông thường, bạn nên thay đổi tư thế mỗi 2 đến 3 giờ. Khi trở người, đừng kéo lê người bệnh trên ga giường, vì kéo lê làm da bị xước và rách, chính là chỗ loét bắt đầu. Hãy nhấc nhẹ người lên rồi xoay, dùng gối đệm để giữ tư thế nghiêng khoảng 30 độ.
Giữ da khô và sạch cũng rất quan trọng. Sau mỗi lần lau người, phải lau khô hẳn, đặc biệt là các nếp gấp. Kiểm tra hằng ngày những điểm tỳ như lưng, mông, khuỷu tay và gót chân. Nếu thấy vùng da đỏ mà không mất đi sau khoảng 30 phút, đó là tín hiệu cần xử lý ngay.
- Trở người mỗi 2 đến 3 giờ, kể cả ban đêm.
- Kiểm tra da mỗi ngày, chú ý gót chân và mông.
- Dùng nệm chống loét hoặc đệm lót mềm, phẳng, không gấp nếp.
Nệm chống loét giúp phân bố áp lực đều hơn, nên cân nhắc khi người bệnh nằm từ vài tuần trở lên. Nếu gia đình chưa có điều kiện mua, một chiếc đệm bông dày vẫn tốt hơn nhiều so với nằm thẳng trên ga cứng.
Vệ sinh khi người bệnh không tự đi lại được
Đây là phần nhiều người nhà thường ngại nhất, nhưng lại quyết định sức khỏe người bệnh rất nhiều. Người bệnh cũng thường thấy xấu hổ, nên bạn hãy làm nhẹ nhàng và kín đáo.
Khi thay tã hoặc lót, hãy làm sạch từ trước ra sau để tránh đưa vi khuẩn vào đường tiết niệu. Dùng khăn ấm, lau nhẹ tay, không chà mạnh. Sau khi làm sạch, lau khô rồi mới mặc đồ mới.
Theo dõi số lần đi tiểu, tình trạng táo bón hoặc tiêu chảy. Một người bình thường thường đi tiểu khoảng 4 đến 6 lần mỗi ngày. Nếu đi tiểu rất ít hoặc đột ngột ngưng, phải báo ngay cho bác sĩ. Táo bón kéo dài cũng cần được xử lý theo chỉ dẫn y tế.
Sai lầm thường gặp nhất là để tã ướt quá lâu. Hơi ẩm và nước tiểu lưu lại khiến da bị viêm, dễ nhiễm nấm và vi khuẩn. Nhiều gia đình chỉ thay khi thấy da đỏ rát, lúc đó thường đã muộn.
Ăn uống thế nào để người nằm lâu vẫn đủ chất?
Người nằm lâu thường ăn kém hơn, nhưng cơ thể lại cần chất dinh dưỡng để sửa chữa mô và giữ cơ bắp. Bữa ăn nên đủ đạm, có rau xanh và đủ nước. Chúng tôi khuyên chia nhỏ thành nhiều bữa trong ngày, mỗi bữa một ít, thay vì ba bữa lớn. Người bệnh sẽ dễ ăn hơn và đỡ mệt.
Khi cho ăn, hãy để người bệnh ngồi cao, ít nhất khoảng 45 độ, và giữ tư thế đó khoảng 30 phút sau khi ăn. Ngồi cao giúp giảm nguy cơ sặc thức ăn vào phổi, một trong những nguyên nhân dẫn đến viêm phổi ở người già.
Về nhóm thực phẩm, bạn có thể tham khảo khuyến nghị chung về dinh dưỡng rồi điều chỉnh theo khẩu phần và tình trạng bệnh của người thân. Đạm từ cá, trứng, đậu phụ hay thịt nạc nên được nấu mềm, băm nhỏ nếu người bệnh nuốt khó. Rau củ nên chọn loại dễ nhai, nấu chín mềm. Cháo hoặc cơm nát rất phù hợp, nhưng với người đái tháo đường thì cần điều chỉnh lượng tinh bột.
Lượng nước cụ thể nên hỏi bác sĩ, vì người suy tim hoặc suy thận cần hạn chế khác với người bình thường. Đừng tự ý tăng hay giảm nước khi chưa có hướng dẫn.
Phòng viêm phổi và giữ miệng sạch
Viêm phổi là biến chứng khá thường gặp ở người nằm lâu, và đờm ứ đọng trong phổi là nguyên nhân chính. Thay đổi tư thế và vỗ lưng nhẹ nhàng nên được làm đều đặn. Hãy vỗ theo hướng từ dưới lên trên, lòng bàn tay hơi khum, để đờm dễ di chuyển ra ngoài hơn.
Vệ sinh răng miệng mỗi ngày cũng rất quan trọng. Miệng bẩn là nơi vi khuẩn sinh sôi, dễ theo đường hít vào phổi. Dùng bàn chải mềm, súc miệng nhẹ nhàng, và kiểm tra lưỡi, nướu mỗi ngày.
Có những biểu hiện cần đi khám ngay: sốt, khó thở, ho ra đờm đổi sang màu vàng, xanh hoặc lẫn máu. Đừng chờ đến ngày mai nếu thấy các dấu hiệu này.
Vận động thụ động, giữ khớp không bị cứng
Vận động thụ động nghĩa là người khác cử động tay chân cho người bệnh, vì bệnh nhân chưa tự làm được. Việc này giúp duy trì tuần hoàn, hạn chế teo cơ và cứng khớp. Nếu không tập, khớp sẽ co lại dần và về sau rất khó duỗi ra.
Tốt nhất nên làm theo hướng dẫn của kỹ thuật viên phục hồi chức năng, nhất là với người vừa đột quỵ. Mỗi động tác cần nhẹ nhàng, chậm rãi, tránh kéo căng đột ngột vì dễ gây đau và tổn thương. Luôn có ít nhất một người hỗ trợ khi tập.
Một mẹo nhỏ từ kinh nghiệm thực tế: nên tập sau khi tắm hoặc lau người bằng nước ấm, lúc cơ đã mềm. Người bệnh sẽ bớt đau và hợp tác hơn nhiều.
Tinh thần của người nằm lâu cũng cần được chăm sóc
Nằm một chỗ lâu ngày dễ khiến người già buồn chán, lo lắng, thậm chí trầm cảm. Có người không muốn ăn, không muốn nói chuyện, cứ nằm nhìn trần nhà. Đây không phải chuyện nhỏ, vì tâm trạng ảnh hưởng trực tiếp đến ăn uống và giấc ngủ.
Hãy trò chuyện mỗi ngày, kể chuyện nhà, chuyện xóm làng. Cho người bệnh nghe nhạc quen thuộc, mở cửa sổ đón nắng sáng. Giữ nhịp sinh hoạt đều đặn, như giờ ăn, giờ ngủ và giờ lau người cố định, giúp người bệnh có cảm giác an toàn.
Đừng quên người chăm sóc. Chăm một người nằm lâu rất mệt, dễ kiệt sức và cáu gắt. Nếu trong nhà có nhiều người, hãy chia ca để mỗi người được nghỉ ít nhất một buổi trong tuần. Người chăm sóc khỏe thì người bệnh mới được chăm tốt.
Lúc nào nên đưa người thân đi khám hoặc nhập viện?
Có những tình huống không thể chờ. Sốt cao, khó thở, vết loét có mủ hoặc chảy dịch, ngưng tiểu, đau đột ngột, hoặc người bệnh bỗng lơ mơ, khó đánh thức, đó là lúc cần đưa đi cấp cứu hoặc liên hệ cơ sở y tế gần nhất.
Một điều quan trọng: đừng tự ý mua thuốc hay dùng thuốc cho người già khi chưa hỏi bác sĩ. Người cao tuổi thường dùng nhiều loại thuốc cùng lúc, và dùng sai có thể gây tác dụng phụ nguy hiểm. Hãy mang theo toàn bộ đơn thuốc cũ khi đi khám.
Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Khi có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào, bạn nên hỏi ý kiến nhân viên y tế. Nếu muốn tìm hiểu thêm về sức khỏe người lớn tuổi, bạn có thể tham khảo các nội dung về khám sức khỏe định kỳ cho người trên 60 tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Người già nằm một chỗ bao lâu thì cần thay đổi tư thế?
Thông thường là mỗi 2 đến 3 giờ. Nếu người bệnh đã có nệm chống loét, khoảng thời gian có thể dài hơn một chút, nhưng vẫn nên kiểm tra da thường xuyên. Ban đêm cũng cần trở người, chỉ cần làm nhẹ nhàng để không làm người bệnh tỉnh giấc hẳn.
Có cần dùng nệm chống loét không?
Nếu người bệnh nằm từ vài tuần trở lên, bạn nên cân nhắc. Nệm chống loét giúp phân bố áp lực đều, giảm nguy cơ loét. Nếu chưa có điều kiện, đệm mềm, phẳng kết hợp thay đổi tư thế đều đặn vẫn có tác dụng tốt.
Người nằm lâu nên ăn gì để đủ dinh dưỡng?
Nên có đạm từ cá, trứng, đậu phụ, thịt nạc; rau xanh và củ quả nấu mềm; tinh bột như cháo, cơm nát. Chia nhỏ thành nhiều bữa trong ngày. Nếu người bệnh nuốt khó, cần băm nhỏ hoặc nấu nhừ, và hỏi bác sĩ nếu người bệnh sụt cân rõ rệt.
Khi nào cần đưa đi khám ngay?
Khi có sốt cao, khó thở, vết loét có mủ, ngưng tiểu, đau đột ngột hoặc thay đổi ý thức như lơ mơ, khó đánh thức. Đây là những dấu hiệu không nên chờ đợi.
Người chăm sóc có thể nhờ hỗ trợ từ đâu?
Bạn có thể trao đổi với bác sĩ đang theo dõi người bệnh về các hình thức hỗ trợ tại nhà phù hợp. Người thân trong gia đình có thể chia ca để bạn nghỉ ngơi. Nếu cần, hãy hỏi cán bộ y tế xã hoặc trạm y tế địa phương về các chương trình hỗ trợ người cao tuổi. Đừng để bản thân kiệt sức một mình.
Nếu bạn cần tìm thêm thông tin tiện ích cho gia đình, có thể tham khảo monamail.vn để tra cứu và quản lý các thông tin liên quan.