Chỉ một người ho hắt hơi, vài ngày sau cả nhà đã lần lượt sốt và sổ mũi. Chúng tôi gặp chuyện này rất thường xuyên mỗi khi trời chuyển lạnh. Vì vậy, cách phòng bệnh giao mùa cho cả nhà không nằm ở một loại thuốc đơn lẻ. Đó là một chuỗi việc làm đều đặn: tiêm nhắc đúng lịch, giữ vệ sinh tay và mũi họng, ăn ngủ hợp lý và kiểm soát không khí trong nhà. Bài viết này tổng hợp những việc đó theo cách dễ làm, để bạn có thể phân công ngay trong gia đình. Thông tin chỉ mang tính tham khảo, và bạn nên trao đổi với bác sĩ khi cần tư vấn riêng.
Vì sao giao mùa cả nhà dễ ốm lần lượt
Chúng tôi thường nghe người nhà kể cùng một câu chuyện: con đi học về ho, hai hôm sau bố mẹ cũng bị. Điều này có lý do. Virus cảm cúm sống trong đường hô hấp và lan đi qua giọt bắn khi ho hay hắt hơi. Chúng cũng lan qua bàn tay chạm vào bề mặt có virus rồi đưa lên mũi hoặc miệng.
Trong một căn nhà kín gió, sinh hoạt chung và khoảng cách giữa các thành viên rất gần, nên việc lây qua lại khó tránh nếu không chủ động phòng ngừa. Thời tiết lạnh còn làm niêm mạc mũi khô hơn, khiến hàng rào tự nhiên của cơ thể yếu đi phần nào. Đó là lý do một người ốm có thể kéo theo cả nhà.
Có vài nhóm người cần được chú ý hơn. Trẻ nhỏ có hệ miễn dịch chưa hoàn thiện. Người cao tuổi dễ biến chứng khi bị viêm phổi. Phụ nữ mang thai có thay đổi miễn dịch tự nhiên trong thai kỳ. Người có bệnh nền như đái tháo đường hay bệnh tim mạch có thể thấy tình trạng bệnh nền trở nặng nhanh hơn khi nhiễm bệnh hô hấp.
Phòng lây trong nhà quan trọng ngang với tăng sức đề kháng. Ăn uống tốt mà tay vẫn hay chạm lên mặt thì vẫn dễ ốm. Ngược lại, giữ vệ sinh tốt nhưng ngủ thiếu và ít rau quả thì cơ thể cũng khó chống đỡ. Hai việc này nên đi cùng nhau.
Lịch tiêm nhắc: bước đầu tiên nên rà lại
Tiêm chủng là biện pháp phòng bệnh có căn cứ rõ ràng nhất. Vắc-xin giúp cơ thể làm quen với tác nhân gây bệnh, nhờ đó khi gặp tác nhân thật, cơ thể phản ứng nhanh và mạnh hơn. Việc đầu tiên bạn nên làm là lấy sổ tiêm chủng của trẻ ra đối chiếu. Nếu thấy thiếu mũi nào, hãy hỏi nhân viên y tế để biết nên bù vào thời điểm nào.
Với trẻ nhỏ, hãy so sánh sổ tiêm với lịch tiêm quốc gia. Nếu bé đã đủ tuổi theo chỉ định, nên bổ sung vắc-xin cúm mùa hằng năm. Người lớn và người cao tuổi nên hỏi bác sĩ về vắc-xin cúm và phế cầu, vì mỗi người có tình trạng sức khỏe khác nhau. Nếu đã lâu chưa tiêm uốn ván, cũng nên kiểm tra lại mốc tiêm gần nhất.
Thời điểm tiêm thường được khuyến nghị trước đợt lạnh khoảng 2 đến 4 tuần, để kháng thể kịp hình thành. Gia đình có thể ghi lịch nhắc vào điện thoại ngay đầu tháng Chín hoặc tháng Mười. Việc tiêm không khó, nhưng để đến khi cả nhà đã ốm thì thường đã muộn.
Rửa tay và vệ sinh mũi họng mỗi ngày
Rửa tay thì ai cũng biết, nhưng làm đúng thì ít người để ý. Rửa bằng xà phòng khoảng 20 giây, chà kỹ kẽ ngón tay và cổ tay. Làm đủ như vậy sẽ loại bỏ phần lớn virus bám trên da. Nên rửa trước bữa ăn, sau khi về từ nơi đông người và sau khi chạm vào người đang ốm.
Vệ sinh mũi họng là việc thứ hai. Nước muối sinh lý giúp làm sạch dịch nhầy trong mũi và giảm tình trạng khô niêm mạc. Khi niêm mạc bớt khô nứt, nó giữ được hàng rào tự nhiên tốt hơn. Súc miệng bằng nước muối loãng sau khi về nhà cũng là thói quen tốt, đặc biệt với trẻ đã biết súc miệng. Với trẻ nhỏ chưa biết súc, bạn có thể dùng khăn sạch lau nhẹ môi và lợi.
Khi ho hay hắt hơi, nên dùng khăn giấy che miệng và mũi, rồi bỏ ngay vào thùng rác có nắp. Nếu không có khăn, hãy hắt vào khuỷu tay thay vì vào lòng bàn tay. Tay là thứ đi khắp nơi, nên càng ít chạm vào mặt càng tốt.
Ăn uống và ngủ nghỉ để cơ thể đủ sức
Bữa ăn hằng ngày nên có rau xanh và trái cây giàu vitamin C. Protein từ thịt, cá, trứng và đậu giúp cơ thể tổng hợp kháng thể. Uống đủ nước giữ cho niêm mạc họng và mũi ẩm, giúp chúng tự làm sạch tốt hơn. Bạn không cần ăn kiêng cầu kỳ, chỉ cần đều đặn và đa dạng món.
Đồ ngọt nhiều, đồ chiên rán và rượu bia có thể làm suy giảm miễn dịch tạm thời. Người lớn có thể chỉ thấy mình hơi mệt, nhưng cơ thể vẫn phải làm việc nhiều hơn để kiểm soát viêm.
Ngủ đủ giấc là phần hay bị bỏ qua nhất. Người lớn thường cần khoảng 7 đến 8 tiếng mỗi đêm, còn trẻ nhỏ cần nhiều giấc hơn tùy độ tuổi. Khi thiếu ngủ kéo dài, khả năng phục hồi và phản ứng miễn dịch có thể yếu đi. Vì vậy, nếu cả nhà đang bận rộn, hãy ưu tiên giờ đi ngủ cố định.
Giữ không khí và vệ sinh các bề mặt chung trong nhà
Nhiều nhà kéo kín cửa vì sợ lạnh, nhưng điều này làm không khí ẩm và tù đọng, khiến virus lưu lại lâu hơn. Mở cửa thông gió vài lần mỗi ngày, nhất là lúc nắng ấm buổi trưa, là cách đơn giản để làm mới không khí. Chỉ cần vài phút cũng có tác dụng.
Tay nắm cửa, công tắc đèn, điện thoại và đồ chơi trẻ em là những nơi nhiều người chạm vào nhất. Lau bằng khăn ẩm có dung dịch sát khuẩn thường ngày là đủ. Đồ chơi của bé nên rửa định kỳ, nhất là khi trong nhà có người đang ốm.
Khi có người ốm, người bệnh nên đeo khẩu trang và nếu được thì ngủ phòng riêng. Không phải lúc nào cũng làm được, nhưng giảm thời gian tiếp xúc gần vẫn giúp ích. Nếu có thể, hãy chia ca chăm người ốm để những người khỏe còn lại được nghỉ ngơi.
Ưu tiên theo từng đối tượng trong nhà
Không phải ai trong nhà cũng cần biện pháp giống nhau. Trẻ dưới 5 tuổi cần tiêm đúng lịch và rửa tay thường xuyên. Bé hay đưa tay lên miệng nên việc rửa tay với bé cần làm nhiều hơn người lớn. Người trên 60 tuổi nên được tiêm cúm và phế cầu theo tư vấn, đồng thời theo dõi triệu chứng sớm và không chờ đến khi nặng mới đi khám.
Phụ nữ mang thai nên tiêm cúm theo hướng dẫn của bác sĩ sản khoa và khám thai định kỳ đúng hẹn. Với người có bệnh mạn tính, việc quan trọng là kiểm soát bệnh nền, uống thuốc đều theo đơn và tái khám đúng lịch để tránh bệnh nặng thêm khi nhiễm cảm. Bạn có thể tham khảo thêm về các dấu hiệu cảm cúm cần đi khám để biết những mốc nào cần lưu ý.
Khi nào cần đưa người nhà đi khám
Phần lớn cảm cúm tự khỏi sau vài ngày nếu được nghỉ ngơi và uống đủ nước. Tuy nhiên, có những dấu hiệu người nhà không nên chủ quan. Khi gặp các dấu hiệu dưới đây, cần đưa người bệnh đi thăm khám sớm.
- Sốt cao kéo dài trên 3 ngày, hoặc sốt không hạ dù đã dùng thuốc hạ sốt đúng liều.
- Khó thở, thở nhanh, đau ngực hoặc môi tím.
- Trẻ bú kém, lừ đừ, co giật; người lớn lơ mơ, mất nước hoặc đi tiểu ít.
Không tự ý dùng kháng sinh khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Cảm cúm do virus gây ra, và kháng sinh không có tác dụng với virus. Dùng bừa còn khiến vi khuẩn kháng thuốc, về sau việc điều trị sẽ khó hơn. Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo và không thay thế chẩn đoán của bác sĩ.
Chăm sóc tại nhà khi cả nhà cùng ốm
Khi đã có người ốm, việc quan trọng là giữ cho họ đủ nước và đủ nghỉ. Nước lọc, nước cháo và nước hoa quả pha loãng đều phù hợp. Với trẻ tiêu chảy hoặc nôn nhiều, nên hỏi bác sĩ về dung dịch bù điện giải thay vì tự pha chế tại nhà.
Tránh dùng chung khăn, cốc, bát đũa giữa người bệnh và người khỏe. Đây là cách hạn chế lây lan khá đơn giản mà không cần phòng riêng. Giặt khăn bằng nước nóng và phơi nắng cũng giúp giảm virus bám trên vải.
Hãy theo dõi nhiệt độ và triệu chứng mỗi 4 đến 6 giờ, rồi ghi lại vào một tờ giấy nhỏ. Khi đi khám, bác sĩ thường hỏi đúng những thông tin này. Ghi sẵn sẽ giúp buổi khám nhanh và chính xác hơn.
Chủ động kiểm tra sức khỏe trước mùa lạnh
Trước khi trời trở lạnh, nếu trong nhà có người đang theo dõi bệnh nền hoặc lâu chưa kiểm tra tổng quát, bạn nên cân nhắc đi kiểm tra. Việc này giúp phát hiện sớm những vấn đề âm thầm mà cả nhà không để ý. Nếu muốn tìm hiểu thêm về cách theo dõi bệnh nền, bạn có thể đọc bài viết về việc ăn nhiều đồ ngọt có dễ bị đái tháo đường không. Ngoài ra, khi cần tra cứu thông tin khám chữa bệnh và bảo hiểm, bạn có thể xem hướng dẫn tra cứu thông tin khám chữa bệnh.
Bạn cũng có thể tham khảo thêm nội dung về cúm mùa theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới, nguồn thông tin công khai và đáng tin cậy để đối chiếu thêm.
Câu hỏi thường gặp
Giao mùa nên tiêm vắc-xin cúm vào thời điểm nào?
Thường là trước khi đợt lạnh bắt đầu khoảng 2 đến 4 tuần, để kháng thể kịp hình thành. Nếu đã muộn, bạn vẫn nên tiêm, vì mùa dịch có thể kéo dài. Thời điểm cụ thể nên hỏi bác sĩ theo tình trạng từng người.
Trẻ dưới 1 tuổi có cần đeo khẩu trang khi ra ngoài không?
Trẻ dưới 1 tuổi thường không đeo khẩu trang an toàn được, vì dễ bị bịt kín đường thở. Thay vào đó, hạn chế đưa bé đến nơi đông người. Người lớn đi ra ngoài về nên rửa tay trước khi bế bé.
Rửa tay bằng nước lạnh có hiệu quả không?
Có, miễn là rửa đủ thời gian và chà xà phòng kỹ. Nước ấm không cần thiết và có thể làm da khô nứt hơn. Điều quan trọng là thời gian chà xát, không phải nhiệt độ nước.
Người lớn bị cảm nhẹ có cần cách ly với trẻ nhỏ không?
Nên hạn chế ôm hôn, đeo khẩu trang nếu có thể và rửa tay thường xuyên. Không cần cách ly hoàn toàn nếu không có điều kiện, nhưng nên tránh ngủ cùng giường với bé trong giai đoạn đang ho nhiều.
Khi nào nên đi khám thay vì chăm sóc tại nhà?
Khi có sốt cao kéo dài trên 3 ngày, khó thở, đau ngực, bú kém, lừ đừ, co giật hoặc mất nước. Những dấu hiệu này cần bác sĩ thăm khám sớm, không nên chờ thêm.