Với người trên 60 tuổi, té ngã là một trong những nguyên nhân chấn thương thường gặp nhất. Nhiều gia đình xem đó chỉ là chuyện vặt, nhưng một cú trượt chân có thể kéo theo gãy xương, nằm viện lâu ngày và dần mất khả năng tự chăm sóc. Vì vậy, đánh giá nguy cơ té ngã ở người cao tuổi nên làm từ sớm, đừng chờ đến khi sự việc đã xảy ra. Bài viết này tổng hợp những gì ban biên tập đúc kết để bạn đọc tham khảo.
Vì sao té ngã ở người cao tuổi lại đáng lo?
Chúng tôi từng tiếp xúc với một trường hợp khá điển hình. Một cụ bà chỉ trượt chân trong nhà tắm, nhưng bị gãy xương đùi và phải nằm viện hơn một tháng. Khi xuất viện, cụ đi lại chậm và cần người dìu. Câu chuyện cho thấy một cú ngã nhẹ vẫn có thể để lại hệ quả kéo dài.
Điều đáng để ý là phần lớn các cú té không xảy ra ở nơi xa lạ. Chúng thường diễn ra ở phòng khách, nhà vệ sinh hoặc lối đi lúc ban đêm. Chính vì quá quen thuộc nên người nhà hay chủ quan. Ai cũng nghĩ mình đã thuộc đường đi, và ít ai để ý đến những chi tiết nhỏ như đôi dép trơn hay ánh sáng yếu.
Đánh giá nguy cơ té ngã thực chất là gì?
Nói đơn giản, đây là việc xem xét nhiều yếu tố cùng lúc để biết người cao tuổi có dễ té hay không. Cách nhìn này bao quát sức khỏe thể chất, thói quen sinh hoạt và môi trường sống, chứ không chỉ dựa vào một triệu chứng riêng lẻ.
Khi đánh giá, người thực hiện thường hỏi về lịch sử té ngã trong 12 tháng gần đây. Họ cũng quan tâm đến những lần suýt té, tức là lúc loạng choạng nhưng may mắn giữ được thăng bằng. Những lần như vậy thường bị bỏ qua, song đó lại là tín hiệu cảnh báo rất sớm. Nếu gia đình ghi nhận được, đó đã là thông tin quý giá.
Ngoài ra, cần xem sức mạnh của đôi chân, khả năng giữ thăng bằng và tốc độ đi lại. Bạn có thể tự quan sát đơn giản: để người thân đứng dậy từ ghế, đi thử vài bước, rồi chú ý xem họ có phải chống tay nhiều lần hay không. Thao tác này không cần dụng cụ phức tạp. Sau cùng, nên rà soát các loại thuốc đang dùng, thị lực, thính lực và trí nhớ, vì tất cả đều ảnh hưởng đến việc di chuyển an toàn.
Những dấu hiệu cảnh báo người nhà nên để ý
Cơ thể thường phát tín hiệu trước khi xảy ra té ngã. Nếu người nhà quan sát đều đặn mỗi ngày, nhiều cú té có thể phòng được. Khó khăn nằm ở chỗ những thay đổi này diễn ra chậm, nên rất dễ bị bỏ sót.
Dấu hiệu rõ nhất là đi chậm, bước ngắn, hoặc phải vịn tường, vịn đồ đạc khi di chuyển. Người khỏe mạnh thường đi lại khá tự nhiên. Ngược lại, người có nguy cơ cao hay phải dựa vào vật xung quanh để giữ thăng bằng.
Một dấu hiệu khác là phải chống tay nhiều lần mới đứng lên khỏi ghế hay giường. Điều này thường cho thấy cơ chân đang suy yếu. Chóng mặt khi đổi tư thế, buồn ngủ ban ngày hoặc lú lẫn gần đây cũng cần lưu ý. Nếu những biểu hiện này kéo dài, bạn nên trao đổi với bác sĩ.
Rà soát môi trường sống trong nhà
Nhà cửa là nơi người cao tuổi dành phần lớn thời gian, vì thế đây là khâu cần kiểm tra kỹ nhất. Chúng tôi thường bắt đầu bằng việc đi một vòng quanh nhà và thử hình dung mình đang ở vị trí của người lớn tuổi. Cách làm này giúp phát hiện nhiều điểm mà người trẻ không nhận ra.
Sàn trơn, thảm bị lật mép, dây điện hay dây loa vắt ngang lối đi là những nguy cơ hay gặp. Chỉ một sợi dây nhỏ cũng đủ khiến người đang bước vội bị vấp. Bạn nên dọn gọn các vật cản và cố định thảm bằng miếng chống trượt.
Thiếu sáng ở cầu thang, nhà vệ sinh và hành lang vào ban đêm cũng là vấn đề đáng kể. Người già thường dậy đi vệ sinh lúc nửa đêm, khi mắt chưa kịp thích nghi với bóng tối. Lắp đèn ngủ cảm biến chuyển động ở những vị trí này giúp họ nhìn rõ đường đi hơn.
Ngưỡng cửa cao, giường hoặc ghế quá thấp so với chiều cao cơ thể cũng làm tăng nguy cơ. Ghế thấp buộc người cao tuổi phải chống tay mạnh mỗi lần đứng dậy, còn ngưỡng cửa cao dễ khiến chân vướng khi bước qua.
Chăm sóc hằng ngày giúp giảm nguy cơ té ngã
Nhiều người nghĩ người lớn tuổi nên nằm nghỉ nhiều cho an toàn. Quan niệm này chưa đúng. Khi ít vận động, cơ chân yếu đi nhanh chóng, và chính điều đó khiến họ dễ té hơn. Người nhà nên khuyến khích vận động nhẹ nhàng mỗi ngày, phù hợp với thể trạng và có người đi kèm.
Đi bộ nhẹ đều đặn và các bài tập giữ thăng bằng là lựa chọn tốt. Không cần ép người cao tuổi tập nặng. Chỉ cần 15 đến 20 phút mỗi ngày, có người bên cạnh, bạn có thể thấy khác biệt sau vài tuần.
Về thiết bị hỗ trợ, nên lắp tay vịn ở nhà vệ sinh và cầu thang. Ghế tắm có chân chống trượt cũng rất hữu ích, vì phòng tắm thường là nơi trơn nhất trong nhà. Nhiều gia đình cho biết sau khi lắp tay vịn, người thân tự tin hơn hẳn khi tắm rửa.
Chế độ sinh hoạt cũng góp phần không nhỏ. Ăn đủ bữa giúp tránh tụt đường huyết gây chóng mặt. Uống đủ nước là cần thiết, nhất là khi trời nóng. Giày dép đế chống trượt an toàn hơn nhiều so với đi chân đất hay đi tất trên nền nhà.
Những sai lầm người nhà thường mắc phải
Sai lầm chúng tôi gặp nhiều nhất là cho rằng người lớn tuổi ít đi lại thì an toàn hơn. Cách nghĩ này nghe có lý, nhưng lại khiến cơ teo và yếu chân nhanh hơn. Khi buộc phải đi lại, họ lại dễ té hơn rất nhiều.
Một sai lầm khác là tự ý đổi hoặc tăng liều thuốc an thần, thuốc huyết áp mà không hỏi bác sĩ. Thuốc an thần có thể khiến người già buồn ngủ, lơ mơ và mất thăng bằng. Mọi thay đổi về thuốc cần được bác sĩ đánh giá trước khi thực hiện.
Cuối cùng là chủ quan với những cú té không để lại vết thương rõ ràng. Có trường hợp người già té mạnh vào hông nhưng bên ngoài chỉ bầm nhẹ. Vài ngày sau họ mới đau nhiều, và khi đi khám thì tổn thương bên trong đã rõ. Vì vậy, dù nhìn qua không nặng, bạn vẫn nên theo dõi thêm vài ngày.
Ghi chép các yếu tố nguy cơ để đem đi khám
Khi theo dõi, người nhà có thể dựa vào một số yếu tố nguy cơ phổ biến. Ghi lại những thông tin này giúp bác sĩ nắm tình hình thực tế hơn. Các yếu tố dưới đây chỉ mang tính gợi ý để bạn theo dõi, không thay thế kết luận của bác sĩ.
Tuổi từ 75 trở lên thường làm tăng mức độ quan tâm. Nếu người thân từng té trong năm qua, đây là yếu tố cần chú ý nhiều hơn. Dùng từ bốn loại thuốc trở lên cùng lúc, suy giảm thị lực hoặc yếu cơ chân khiến việc đứng dậy trở nên khó khăn, và đó cũng là những điểm nên ghi nhận.
Bạn có thể ghi từng yếu tố vào một cuốn sổ nhỏ, kèm ngày xảy ra và hoàn cảnh cụ thể. Chi tiết nhỏ như “té khi đi vệ sinh buổi tối” đôi khi gợi ý rất nhiều cho bác sĩ khi tìm nguyên nhân.
Khi nào cần đưa người cao tuổi đi khám ngay?
Không phải cú té nào cũng cần cấp cứu, nhưng có một số dấu hiệu không nên chần chừ. Nếu té và đau nhiều, không cử động được chân tay, sưng bầm lớn hoặc nghi ngờ gãy xương, hãy đưa người thân đi khám ngay. Đừng tự nắn chỉnh hay bắt họ đứng dậy đi lại.
Té kèm đau đầu, nôn ói, lú lẫn, ngất hoặc chảy máu vùng đầu là tình huống khẩn cấp. Tổn thương não có thể xảy ra bên trong dù bên ngoài không thấy rõ. Trong trường hợp này, cần đưa đến cơ sở y tế gần nhất càng sớm càng tốt.
Té lặp lại trong thời gian ngắn, hoặc chóng mặt kéo dài, cũng cần được đánh giá. Đây thường là dấu hiệu của một vấn đề sức khỏe nền và cần tìm ra nguyên nhân.
Nên hỏi bác sĩ điều gì khi đi khám?
Khi đi khám, bạn nên chủ động đề nghị bác sĩ đánh giá nguy cơ té ngã và rà soát lại thuốc đang dùng. Mang theo danh sách thuốc, kể cả thuốc không kê đơn, sẽ giúp bác sĩ kiểm tra tương tác thuốc dễ dàng hơn.
Bạn cũng nên hỏi về bài tập phục hồi thăng bằng và cách chăm sóc phù hợp tại nhà. Mỗi người có tình trạng khác nhau, nên bài tập phù hợp với người này chưa chắc đã hợp với người khác.
Nếu muốn tìm hiểu thêm về cách chăm sóc người cao tuổi, bạn có thể xem chuyên mục hướng dẫn trên trang của chúng tôi. Khi cần thêm nguồn thông tin về chăm sóc sức khỏe để tham khảo, bạn cũng có thể ghé trang chủ MONA Media.
Câu hỏi thường gặp
Người cao tuổi té một lần có cần đi khám ngay không?
Nếu té nhẹ, không đau nhiều và vẫn đi lại bình thường, bạn có thể theo dõi tại nhà vài ngày. Nếu đau nhiều, sưng hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường, nên đi khám ngay.
Có thể tự đánh giá nguy cơ té ngã tại nhà không?
Bạn có thể quan sát dáng đi, khả năng đứng dậy và rà soát môi trường sống để phát hiện sớm vấn đề. Tuy vậy, đánh giá chính xác vẫn cần do bác sĩ thực hiện.
Nhóm thuốc nào làm tăng nguy cơ té ngã?
Một số nhóm thuốc như thuốc an thần, thuốc gây buồn ngủ hoặc thuốc hạ huyết áp có thể làm tăng nguy cơ. Không nên tự thay đổi thuốc mà cần trao đổi với bác sĩ.
Bài tập nào an toàn để giữ thăng bằng cho người cao tuổi?
Đi bộ nhẹ, đứng lên ngồi xuống có vịn và các bài tập giữ thăng bằng dưới sự hướng dẫn thường an toàn. Hãy hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu để có bài tập phù hợp.
Nên lắp thiết bị gì trong nhà để phòng té ngã?
Tay vịn nhà vệ sinh và cầu thang, ghế tắm chống trượt, đèn ngủ cảm biến và thảm chống trượt là những thiết bị đơn giản nhưng hiệu quả. Nên cân nhắc theo nhu cầu thực tế của gia đình.
Lưu ý: Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo và không thay thế chẩn đoán của bác sĩ. Khi người thân có dấu hiệu bất thường, bạn nên đưa đến cơ sở y tế để được thăm khám.