Khi con đi ngoài liên tục, phản ứng đầu tiên của nhiều cha mẹ là muốn con hết ngay. Chúng tôi hiểu tâm lý ấy. Thế nhưng qua những lần trao đổi với phụ huynh, chúng tôi nhận ra nguy hiểm lớn nhất với trẻ nhỏ không hẳn là tiêu chảy, mà là mất nước. Vì vậy, khi trẻ tiêu chảy được chăm tại nhà, việc quan trọng nhất là bù nước đều đặn. Còn thuốc cầm tiêu chảy thì không nên tự ý cho con dùng.
Trong 2-3 giờ đầu, nên làm gì khi trẻ tiêu chảy?
Chúng tôi thường khuyên phụ huynh bắt đầu bằng việc bù nước. Mỗi lần đi ngoài, cơ thể bé mất thêm nước và muối khoáng. Ở trẻ nhỏ, lượng dự trữ rất ít. Chỉ sau vài giờ không theo dõi sát, bé có thể lừ đừ.
Có một tình huống khá thường gặp: một gia đình thấy con đi ngoài bốn năm lần trong buổi sáng nên mua thuốc cầm tiêu chảy ở hiệu thuốc. Đến chiều, bé vẫn quấy và ít tiểu. Thuốc cầm tiêu chảy có thể làm chậm nhu động ruột, khiến vi khuẩn hoặc độc tố ở lại trong đường tiêu hóa lâu hơn. Vì thế, trước khi cho con dùng bất kỳ loại thuốc nào, bạn nên hỏi ý kiến nhân viên y tế.
Tiêu chảy cấp ở trẻ thường do virus gây ra, và phần lớn sẽ tự khỏi sau vài ngày. Tuy vậy, cũng có trường hợp do vi khuẩn, ký sinh trùng hoặc thức ăn gây kích ứng. Nếu con có máu trong phân, sốt cao hoặc đi ngoài quá nhiều, bạn nên đưa bé đi khám để được đánh giá cụ thể.
Nhận biết trẻ đang mất nước ở mức nào
Mất nước là tình trạng cơ thể mất đi nhiều nước hơn lượng nước được bổ sung vào. Ở trẻ, mức độ mất nước thường được chia thành ba nhóm. Cha mẹ hoàn toàn có thể quan sát ngay tại nhà để nhận định con đang ở mức nào.
Mất nước nhẹ thường biểu hiện bằng việc bé khát nước, hơi quấy và đi tiểu ít hơn bình thường, nhưng bé vẫn tỉnh táo và chơi được. Mất nước vừa thì môi khô, mắt bắt đầu trũng nhẹ, bé khóc ít nước mắt và số lần tiểu giảm rõ rệt. Mất nước nặng là tình trạng nguy hiểm nhất: bé lừ đừ, mắt trũng sâu, thóp (chỗ mềm trên đỉnh đầu của trẻ nhỏ) lõm xuống và gần như không tiểu.
Cha mẹ có thể dựa vào ba mức độ này để nhận định. Mức nhẹ thì bù ORS thường xuyên tại nhà và theo dõi sát. Mức vừa thì bù ORS theo hướng dẫn và cân nhắc đưa bé đi khám. Mức nặng thì cần đưa bé đến cơ sở y tế ngay, không chờ đợi thêm.
Bù nước đúng cách: nên cho trẻ uống gì?
Dung dịch bù nước đường muối, thường gọi là ORS, là lựa chọn chuẩn được khuyến nghị cho trẻ bị tiêu chảy. Dung dịch này có tỷ lệ nước, đường và muối được cân đối để cơ thể hấp thu nhanh. Bạn có thể mua gói ORS ở hiệu thuốc và pha đúng theo hướng dẫn in trên bao bì.
Lỗi thường gặp là pha ORS quá đặc hoặc quá loãng. Pha quá đặc có thể làm tăng nồng độ muối trong máu. Pha quá loãng thì bé không được bù đủ muối khoáng. Vì vậy, đừng tự pha nước đường hay nước muối theo cảm tính, bởi tỷ lệ không chuẩn có thể gây hại cho con.
Về cách cho uống, bé thường được uống từng ngụm nhỏ sau mỗi lần đi ngoài. Với trẻ nhỏ, bạn có thể dùng thìa, mỗi lần vài thìa, cho uống đều suốt cả ngày. Lượng cụ thể còn tùy cân nặng và mức độ mất nước, nên nếu chưa chắc, hãy hỏi nhân viên y tế.
Các bước bù nước khi trẻ đang tiêu chảy
Dưới đây là các bước theo thứ tự để cha mẹ dễ làm theo khi con đang khó chịu.
- Chuẩn bị dung dịch ORS đã pha đúng tỷ lệ, cùng thìa hoặc ly nhỏ phù hợp với độ tuổi của bé.
- Cho bé uống từng ngụm nhỏ. Nếu bé nôn, đừng bỏ cuộc, hãy nghỉ vài phút rồi cho uống lại chậm hơn.
- Ghi lại số lần đi ngoài, lượng nước vào và số lần đi tiểu trên một tờ giấy.
Việc ghi chép nghe có vẻ rườm rà, nhưng rất hữu ích. Khi đưa con đi khám, bác sĩ sẽ nắm được tình hình vài giờ qua mà không phải đoán.
Ăn uống khi trẻ tiêu chảy: nên cho ăn gì?
Nhiều người nghĩ khi con tiêu chảy thì nên nhịn ăn để ruột nghỉ. Thực tế, nhịn ăn lâu chỉ làm ruột yếu đi và kéo dài thời gian hồi phục. Trẻ đang bú mẹ nên tiếp tục bú, có thể bú nhiều lần hơn với mỗi cữ ngắn hơn. Trẻ đã ăn dặm thì vẫn ăn bình thường, chỉ giảm lượng mỗi bữa.
Cháo nấu nhừ, chuối chín và cà rốt hấp mềm là những món dễ tiêu, phù hợp để bắt đầu. Nên tránh đồ chiên rán, đồ nhiều dầu mỡ và sữa đặc có đường, vì ở một số trẻ, các món này có thể khiến đi ngoài nhiều hơn. Với trẻ đang dùng sữa công thức, bạn nên hỏi bác sĩ xem có nên đổi loại sữa hay không.
Chăm sóc da vùng mông để tránh hăm loét
Đi ngoài nhiều khiến vùng mông bé rất dễ bị hăm và loét. Đây là tình trạng thường gặp ở những gia đình đang chăm con tiêu chảy. Hãy thay tã sớm khi bé đi ngoài và không để phân ủ lâu trên da.
Sau mỗi lần đi ngoài, bạn rửa sạch vùng mông bằng nước ấm, lau khô nhẹ nhàng rồi bôi kem chống hăm. Lớp kem này tạo màng bảo vệ, giúp phân ít tiếp xúc trực tiếp với da. Tránh chà xát mạnh vì da bé rất mỏng.
Rửa tay cũng rất quan trọng. Người chăm bé nên rửa tay bằng xà phòng sau khi thay tã và trước khi chạm vào thức ăn. Việc này giúp hạn chế lây lan trong nhà, nhất là khi có anh chị em khác.
Khi nào không nên chăm tại nhà mà cần đưa bé đi khám ngay?
Đây là phần cha mẹ nên đọc kỹ nhất. Chăm tại nhà phù hợp với tiêu chảy nhẹ và vừa, nhưng có những dấu hiệu cho thấy bé cần được khám ngay, không nên chờ.
Dấu hiệu mất nước nặng gồm bé lừ đừ, khó đánh thức, không đi tiểu trong khoảng 6-8 giờ, mắt trũng sâu và thóp lõm. Gặp những dấu hiệu này, hãy đưa bé đi ngay, kể cả khi bạn đang bù ORS.
Ngoài ra, nếu phân có máu, sốt cao kéo dài, nôn không cầm được hoặc bé co giật, bạn cũng cần đưa đi khám ngay. Trẻ dưới 6 tháng tuổi, hoặc trẻ có bệnh nền như suy dinh dưỡng, bệnh tim, bệnh thận, nên được khám sớm hơn so với trẻ khỏe mạnh.
Nếu sau vài ngày tiêu chảy không đỡ, hoặc tình trạng nặng dần từng giờ, đừng chần chừ. Đưa bé đến cơ sở y tế gần nhất để được đánh giá là cách an toàn nhất. Bạn cũng có thể tham khảo thêm bé bị đi ngoài lúc ngủ tối để hiểu rõ hơn một số tình huống thường gặp.
Phòng ngừa tiêu chảy tái phát cho cả gia đình
Tiêu chảy ở trẻ thường lây qua đường tiêu hóa, tức là qua tay, thức ăn và nước uống không sạch. Vì vậy, phòng ngừa chủ yếu dựa vào thói quen hằng ngày của cả nhà.
Cha mẹ nên rửa tay trước khi nấu ăn, trước khi cho con ăn và sau khi thay tã. Nước uống nên đun sôi, thức ăn nên nấu chín và hạn chế để thức ăn thừa qua đêm. Những việc nhỏ này giảm nguy cơ đáng kể.
Vaccine rota là biện pháp phòng ngừa hiệu quả với tiêu chảy do virus rota, một nguyên nhân thường gặp ở trẻ nhỏ. Bạn nên hỏi cơ sở tiêm chủng về lịch tiêm phù hợp với con mình. Để tra cứu thêm các thông tin khám chữa bệnh, bạn có thể xem hướng dẫn tra cứu thông tin khám chữa bệnh. Bạn cũng có thể đọc thêm tài liệu về bệnh tiêu chảy của WHO để hiểu rõ hơn về nguyên nhân và cách phòng ngừa.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ tiêu chảy có nên uống thuốc cầm tiêu chảy không?
Không nên tự ý dùng. Nhiều loại thuốc cầm tiêu chảy không phù hợp với trẻ nhỏ và có thể làm tình trạng nặng hơn. Hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng bất kỳ loại thuốc nào cho con.
Bao lâu thì tiêu chảy ở trẻ tự khỏi?
Tiêu chảy cấp do virus thường kéo dài khoảng vài ngày. Nếu kéo dài hơn hoặc có dấu hiệu bất thường, bạn nên đưa bé đi khám.
Có nên ngừng sữa khi trẻ bị tiêu chảy không?
Thông thường không cần ngừng sữa. Trẻ bú mẹ nên tiếp tục bú. Với trẻ dùng sữa công thức, bác sĩ có thể cân nhắc đổi loại sữa nếu cần, nhưng không nên tự ý ngừng.
Bù ORS bao lâu thì cần đi khám?
Nếu đã bù ORS đều đặn nhưng bé vẫn lừ đừ, không tiểu, hoặc tiêu chảy kéo dài quá vài ngày, bạn nên đưa bé đi khám ngay. Thông tin này chỉ mang tính tham khảo, bác sĩ mới là người đánh giá chính xác.
Trẻ tiêu chảy có đi học hoặc đi nhà trẻ được không?
Khi bé đã hết sốt, ăn uống được và không còn đi ngoài quá nhiều, bạn có thể cho bé đi học trở lại. Trong thời gian đầu, nên dặn cô giáo theo dõi và báo ngay nếu bé có dấu hiệu xấu đi.
Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Khi có bất kỳ nghi ngờ nào về sức khỏe của con, bạn hãy đưa bé đến cơ sở y tế gần nhất. Bạn cũng có thể xem thêm các câu hỏi đáp về sức khỏe để tìm hiểu các tình huống tương tự.